Ceza davasına katılma, suçtan zarar gören kişinin mahkeme kararıyla yargılamada katılan sıfatı kazanmasını sağlar.
Ceza davasına katılma nedir, müştekiden farkı nelerdir?
Ceza davasına katılma, açılmış kamu davasında suçtan zarar görenin yargılamayı usul haklarıyla takip etmesine imkân veren bir kurumdur. Günlük dilde müdahil olmak şeklinde de ifade edilir. Şikâyetçi, diğer adıyla müşteki, suç nedeniyle yetkili makamlara başvuran kişidir; katılan ise mahkemenin kabul kararıyla bu özel usul sıfatını kazanır. Bu nedenle kollukta ifade vermek, savcılığa dilekçe sunmak veya duruşma salonunda bulunmak tek başına katılan sıfatının kazanıldığı anlamına gelmez. Dosyanın taraf bilgisi kadar katılma hakkında verilmiş kararın da incelenmesi gerekir.
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 237. maddesi, katılabilecek kişileri ve başvurunun yapılabileceği aşamayı düzenler. Henüz soruşturma sürerken ortada mahkemenin baktığı bir kamu davası bulunmadığından katılan sıfatı alınamaz. Bununla birlikte mağdurun soruşturma sırasında delillerin toplanmasını isteme ve kanunun izin verdiği belgeleri alma gibi hakları vardır. Suç duyurusunun nasıl ve nereye yapılacağı ile açılmış davaya katılma farklı işlemlerdir.
Katılma, Cumhuriyet savcısının yerine geçmek veya kamu davasının yönetimini devralmak değildir. Savcı kamusal iddia görevini sürdürür; mahkeme ise delilleri değerlendirerek karar verir. Katılan kendi zararını, delil taleplerini ve hükme yönelik hukuki itirazlarını dosyaya taşıyabilir. Ancak bu sıfatın kabulü, sanığın suçu işlediğinin ya da mağdurun bütün anlatımlarının doğru olduğunun peşinen kabulü sayılmaz. Katılma kararı usule, mahkûmiyet veya beraat kararı davanın esasına ilişkindir.
Dosyada bir kişinin hem katılan hem sanık olarak görünmesi de mümkündür; her sıfat farklı isnat veya fiil yönünden değerlendirilir. Bir olayda şikâyetçi olmak, aynı dosyadaki başka bir suç isnadı bakımından savunma ihtiyacını ortadan kaldırmaz. Önce iddianamede hangi fiilin kime yöneltildiği, hangi kişinin hangi suçtan zarar gördüğü ve mahkemenin sıfat konusunda ne karar verdiği belirlenmelidir.
Suçtan zarar görenler, tüzel kişiler ve katılma koşulları
Katılma talebinde kişinin yargılanan fiille bağlantısı somutlaştırılmalıdır. Mağdur, suçtan zarar gören gerçek veya tüzel kişi ve malen sorumlu olan kişi kanunun belirlediği çerçevede başvurabilir. Ancak bir suçun işlendiğini haber vermek, olaydan rahatsız olmak veya sanığın cezalandırılmasını istemek herkese katılma hakkı vermez. Suçun koruduğu hukuki değer ile başvuranın hakkı arasındaki ilişki incelenir. Yalnız dolaylı ekonomik etkilenme veya genel toplumsal ilgi ileri sürülmesiyle doğrudan zarar gören sıfatının varlığı aynı kabul edilemez. Özel kanunların kurumlara tanıdığı katılma yetkileri ayrıca değerlendirilir.
Zararın mutlaka kesin bir para hesabıyla ortaya konulması gerekmez. Vücut bütünlüğü, malvarlığı, özgürlük veya kişilik hakkı üzerindeki etkinin hangi fiilden kaynaklandığı açıklanmalıdır. Sağlık raporu, ödeme belgesi, sözleşme, mülkiyet kaydı veya ilgili yazışma bu bağlantının değerlendirilmesine yardımcı olabilir. Dolandırıcılık nedeniyle yapılan başvurularda paranın kimden çıktığı ve hileli işlemin kimin malvarlığını etkilediği özellikle önem taşır. Katılma için ileri sürülen zarar ile ayrı bir tazminat davasında istenebilecek bütün zarar kalemleri birebir aynı incelemeye tabi değildir.
Tüzel kişi adına başvuruluyorsa şirketin veya diğer kuruluşun hangi hakkının ihlal edildiği ve başvuruyu yapan kişinin temsil yetkisi gösterilmelidir. Şirketin zarar görmesi ile ortağın kendi adına doğrudan zarar gördüğünü ileri sürmesi ayrı değerlendirmeler gerektirir. Ortaklık ilişkisini belirten belge, tek başına her suç yönünden kişisel katılma hakkını açıklamaya yetmeyebilir. Güncel temsil kayıtları, yetkili organ kararı gereken durumlarda bu karar ve vekâlet ilişkisine ait belgeler dosyanın niteliğine göre incelenir.
Malen sorumlu, CMK'nin 2. maddesinde hükmün kesinleşmesinden sonra maddi ve mali sorumluluk taşıyarak sonuçlarından etkilenecek kişi olarak tanımlanır. Bu sıfat, kendiliğinden sanık olmak veya ceza sorumluluğu taşımak demek değildir. Aynı davada birden fazla zarar gören varsa her birinin talebi ve fiille bağlantısı ayrı gösterilmelidir. Bir mağdur hakkında kabul kararı verilmiş olması diğerlerinin de otomatik olarak katılan sayılmasını sağlamaz.
Katılma dilekçesi, sözlü başvuru ve mahkemenin kararı
Katılma talebi, kamu davasına bakan mahkemeye yöneltilir. CMK'nin 238. maddesi uyarınca mahkemeye dilekçe verilebilir veya duruşmadaki sözlü başvuru tutanağa geçirilebilir. Ayrı bir hukuk davası açılması ya da talebin önce savcılık tarafından kabul edilmesi gerekmez. Mahkemenin adı ve esas numarası doğru yazılmalı; başvuranın kimliği, tebligata elverişli adresi, varsa vekili ve temsil sıfatı belirtilmelidir. Dilekçenin dosyaya gönderilmiş olmasıyla mahkemenin talebi kabul etmiş olması farklı aşamalardır.
Dilekçenin açıklamalarında bütün soruşturma evrakını tekrar etmek yerine yargılanan fiille kişisel bağlantı kurulmalıdır. Hangi sanığın hangi eylemi nedeniyle ne tür bir zarar doğduğu, bu bağlantıyı destekleyen belgeler ve davaya katılma iradesi açık biçimde gösterilmelidir. İddianamenin içeriği ve kabulü bu incelemenin başlangıç noktasıdır. Katılma dilekçesiyle iddianamede bulunmayan her olayı mevcut davaya eklemek mümkün değildir; farklı fiiller için yetkili makamlara yapılacak başvurular ayrıca değerlendirilir.
Duruşmada şikâyetçi olduğunu açıklayan suçtan zarar görene davaya katılmak isteyip istemediğinin sorulması gerekir. Sözlü talepte kullanılan ifade, katılma iradesini anlaşılır biçimde yansıtmalı ve duruşma tutanağına geçirilmelidir. Mahkeme Cumhuriyet savcısını, sanığı ve varsa müdafiini dinledikten sonra talebin uygunluğu hakkında karar verir. Savcının veya sanığın kabul yönünde görüş bildirmesi mahkemenin kararının yerine geçmez. Aynı şekilde karşı görüş bulunması da başvurunun zorunlu olarak reddedileceğini göstermez; hukuki koşulları değerlendirecek olan mahkemedir.
Başvurunun ardından tutanakta olumlu veya olumsuz bir karar bulunup bulunmadığı kontrol edilmelidir. Talep kaydedilmiş fakat karara bağlanmamışsa bu eksiklik mahkemeye hatırlatılabilir; karar verilmesi açıkça istenebilir. Ret kararında zarar ilişkisinin neden yeterli görülmediği anlaşılmıyorsa gerekçenin incelenmesi ve mevcut belgelerle karşılaştırılması önem taşır. Yeni açıklama veya belge sunulmasıyla kanun yolu başvurusu ayrı işlemlerdir. Dosyada kullanılan başlık ya da evrak türü ne olursa olsun başvurunun içeriği, gönderildiği tarih ve hakkında verilen karar sonradan denetlenebilir biçimde saklanmalıdır.
Başvuru süresi ve duruşmaya gelmemenin sonuçları
Katılma talebinin olağan son sınırı ilk derece mahkemesinin hüküm vermesidir. Bu süre, bazı suçlardaki altı aylık şikâyet süresiyle aynı değildir. Şikâyet süresi soruşturma ve kovuşturma koşuluyla; katılma ise açılmış davadaki usul sıfatıyla ilgilidir. Geçerli şikâyetin bulunması gereken bir suçta katılma dilekçesi verilmesi, daha önce kaçırılan şikâyet süresini kendiliğinden onarmaz. Buna karşılık katılma talebi için her davada suç tarihinden başlayan ayrı bir altı aylık süre bulunduğu da söylenemez.
Hükme kadar başvuru yapılabilmesi, son oturuma kadar beklemenin hiçbir sonuç doğurmayacağı anlamına gelmez. CMK'nin 240. maddesine göre katılma davayı durdurmaz; zaman darlığı nedeniyle yeni katılana haber verilemese bile tarihi belirlenmiş işlemler yapılabilir. Kanunun 241. maddesi de katılmadan önceki kararların yeniden tebliğ edilmesini öngörmez ve bunlara karşı başvuruda savcı için öngörülen sürenin geçmesine sonuç bağlar. Bu nedenle geç katılma, geçmiş bütün işlemler için yeni bir başvuru süresi açmaz.
Katılan olmayı istemek kural olarak kişinin kullanacağı bir haktır; usulüne uygun çağrıya uyma yükümlülüğü ise ayrı konudur. CMK'nin 233. maddesi mağdur ve şikâyetçinin çağrılması ve zorla getirilmesi bakımından tanıklığa ilişkin hükümlere gönderme yapar. Bu yüzden katılmak istemeyen kişinin hiçbir çağrıya uyması gerekmediği söylenemez. Başka yerde beyan alınması gibi ihtiyaçlarda istinabe yoluyla işlem yapılması dosyanın koşullarına göre gündeme gelebilir; kişinin kendi kararıyla duruşmaya gitmemesi, böyle bir usul kararı verildiği anlamına gelmez.
Tek bir duruşmaya gelmemek de her durumda katılmadan veya şikâyetten vazgeçildiği şeklinde yorumlanamaz. Buna rağmen yoklukta yapılan işlemlerin ve alınan kararların takibi ihmal edilmemelidir. CMK'nin 235. maddesi gereğince bildirilen adres tebligata esas alınır; yanlış ya da değişmiş adresin bildirilmemesi dosyanın takibini güçleştirebilir. Mazeret varsa dayanağıyla birlikte mahkemeye iletilmesi, talebin kabul edilip edilmediğinin kontrol edilmesi ve yeni duruşma tarihinin öğrenilmesi gerekir.
Katılanın delil sunma, belge alma ve soru sorma hakları
Katılan, yargılamada yalnız sonuç kararını bekleyen kişi değildir. Uyuşmazlığın aydınlatılmasına yardımcı olacak belgeleri sunabilir, tanıkların çağrılmasını isteyebilir ve dosyadaki deliller hakkında açıklama yapabilir. CMK'nin 234. maddesi kovuşturma aşamasında duruşmadan haberdar edilme, tutanak ve belgelerden örnek isteme ve tanıkların davetini isteme haklarını düzenler. Talepte hangi belgenin veya kişinin hangi hususu aydınlatacağı belirtilmelidir. Dosyayla ilgisi gösterilmeyen toplu araştırma istekleri yerine somut fiile, tarihe ve uyuşmazlık noktasına bağlı açıklamalar yapılması, mahkemenin talebi değerlendirmesini kolaylaştırır.
Tanığın adı ve ulaşılabilir bilgileriyle birlikte olayı hangi yönüyle bildiği açıklanmalıdır. Kamera görüntüsü, banka kaydı veya sağlık belgesi isteniyorsa bunların bulunduğu kurum ve ilgili tarih aralığı mümkün olduğunca belirlenmelidir. Belgenin temin edilmesi için neden mahkeme aracılığına ihtiyaç duyulduğu da gösterilebilir. Katılanın delil talep etmesi her talebin koşulsuz kabul edileceği anlamına gelmez. Mahkeme delilin dava konusuyla bağlantısını ve yargılamadaki işlevini değerlendirir. Talebin reddi hâlinde gerekçenin tutanağa yansıması ve hükme etkisinin takip edilmesi gerekir.
CMK'nin 201. maddesi bakımından katılanın kendisi ile avukatının soru sorma biçimi farklıdır. Vekil sıfatıyla duruşmaya katılan avukat, duruşma disiplinine uygun olarak sanığa, tanığa ve bilirkişiye doğrudan soru yöneltebilir. Katılan ise sorularını mahkeme başkanı veya hâkim aracılığıyla yöneltir. Sorunun yöneltilmesine itiraz edildiğinde değerlendirmeyi mahkeme yapar. Bu hak, karşı tarafla serbest tartışma yürütmek veya kişisel suçlamalar sıralamak için değil, anlatımdaki belirsizliği ve deliller arasındaki çelişkiyi ortaya çıkarmak için kullanılır.
Bilirkişi raporuna ilişkin açıklamada da yalnız sonuca katılınmadığının söylenmesi yerine eksik incelenen belge, yöntem veya çelişki gösterilmelidir. Ceza dosyasındaki kusur raporunun tazminata etkisi ayrıca değerlendirilir; her rapor bütün yargılamaları aynı biçimde sonuçlandırmaz. CMK'nin 217. maddesi uyarınca hüküm, duruşmada tartışılmış ve hukuka uygun elde edilmiş delillere dayanır. Mağdur sıfatı, hukuka aykırı delil toplama konusunda istisna yaratmaz. Başkasının hesabına izinsiz girilmesi veya verinin değiştirilmesi yerine mevcut kayıtların özgün hâlinin korunması ve gerekli incelemenin yetkili makamdan istenmesi gerekir.
Avukat görevlendirilmesi ve çocuk mağdurun temsili
Her katılma talebinde avukat bulunması zorunlu değildir; ancak kişinin kendi seçtiği avukatla temsil edilmesi ile baro tarafından avukat görevlendirilmesi farklı usullerdir. Barodan görevlendirme, yalnız davaya katıldığını söyleyen herkese koşulsuz sağlanan bir uygulama olarak açıklanmamalıdır. Suçun niteliği, mağdurun durumu ve mevcut vekil ilişkisi incelenir. Ceza yargılamasında avukatın üstlendiği görev, sanık yönünden müdafilik, mağdur ve katılan yönünden vekillik olarak ayrılır.
CMK'nin 239. maddesi kapsamında cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı ve ısrarlı takip suçları ile kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda avukat görevlendirilmesi istenebilir. Bu kapsam 7406 sayılı Kanun'un 10. ve 11. maddeleriyle genişletilmiştir. Belirtilen süre, suç için kanunda öngörülen alt sınırla ilgilidir; kişinin mutlaka bu miktarda ceza alacağına ilişkin bir tahmin değildir.
Çocuk mağdurun hukuki yardım ihtiyacı ayrıca ele alınır. CMK'nin 234. maddesinde on sekiz yaşını doldurmamış, sağır veya dilsiz ya da meramını ifade edemeyecek derecede malul mağdurun vekili yoksa istem aranmaksızın vekil görevlendirilmesi düzenlenmiştir. Katılma bakımından ilgili özel hüküm de çocuk ve belirtilen korunma ihtiyacı bulunan kişiler yönünden talep şartını kaldırır. Bu kurallar, çocuğun tek başına dilekçe yazmasının veya ailesinin mutlaka avukat istemesinin bekleneceği şeklinde uygulanamaz. Mahkeme, temsil ve hukuki yardım eksikliğini dosyanın özellikleri üzerinden değerlendirmelidir.
Yasal temsilci ile çocuğun çıkarları çatışıyorsa yalnız anne veya babanın dosyada bulunması sorunu çözmeyebilir. Türk Medeni Kanunu'nun 426. maddesi, küçüğün menfaatiyle yasal temsilcinin menfaatinin çatıştığı işlerde temsil kayyımı atanmasını öngörür. Kayyımın temsil görevi ile avukatın hukuki yardım görevi birbirinden farklıdır. Çocuğun beyanının alınmasında da yaş, iletişim ihtiyacı ve olayın etkisi gözetilmeli; uygun koşullarda uzman desteği ve özel ortam düzenlemeleri değerlendirilmelidir. Katılma iradesinin kim tarafından ve hangi yetkiyle açıklanacağı, temsil sorunu çözülmeden yalnız evrak üzerindeki imzaya bakılarak belirlenmemelidir.
Katılma talebinin reddi, istinaf ve temyiz başvurusu
Katılma talebinin reddi, kişinin bütün kanun yolu haklarını mutlaka kaybettiği anlamına gelmez. CMK'nin 260. maddesi katılan sıfatını alanların yanında talebi karara bağlanmamış veya reddedilmiş olanları ve katılan sıfatını alabilecek şekilde suçtan zarar görenleri de kapsar. Burada yine suçtan zarar görme ilişkisi incelenir; her ihbarcıya sınırsız başvuru yetkisi tanınmış değildir. Kanunun 242. maddesi gereğince katılan, Cumhuriyet savcısının başvurusuna bağlı olmadan kanun yoluna gidebilir. Savcının kararı uygun bulması veya başvurmaması, katılanın kendi başvuru hakkını tek başına ortadan kaldırmaz.
CMK'nin 237. maddesinin ikinci fıkrasında kanun yolu aşamasında ilk kez katılma isteminde bulunulamayacağı belirtilirken, ilk derece mahkemesinde ileri sürülüp reddedilen veya karara bağlanmayan talebin başvuruda açıkça belirtilmesi hâlinde incelenmesi öngörülür. Bu yüzden önceki dilekçenin tarihi, duruşma tutanağı ve varsa ret gerekçesi başvuruda gösterilmelidir. Katılma sıfatına ilişkin eksiklik ile hükmün esasına yönelik hukuka aykırılıklar ayrı açıklanabilir.
Katılma talebinin reddine karşı her durumda ayrı bir itiraz yolu bulunduğu varsayılmamalıdır. CMK'nin 267. maddesi mahkeme kararlarına itirazı kanunda gösterilen hâllerle sınırlar. Genel hükümlerde, başkaca kanun yolu öngörülmemiş ara kararların hükümle birlikte incelenmesi esastır. Asliye ceza yargılamasının takibinde ret kararının niteliği ve nihai hüküm birlikte değerlendirilmelidir. Hukuk yargılamasındaki katılma yoluyla istinaf kurumu ile ceza davasında katılanın bağımsız başvurusu da aynı değildir; başka tarafın başvurması cezadaki kaçırılmış süreyi kendiliğinden canlandırmaz.
CMK'nin 273. ve 291. maddelerinde istinaf ve temyiz için gerekçeli hükmün tebliğinden itibaren iki haftalık süre düzenlenmiştir. 7499 sayılı Kanun'un 22. maddesindeki geçiş hükmü gereğince bu yeni şekil ve süre kuralları 1 Haziran 2024 ve sonrasında verilen kararlar için uygulanır. Önceki kararlar ayrıca incelenmelidir. Her kararın her kanun yoluna açık olmadığı, kesinlik ve temyiz edilebilirlik koşullarının da bulunduğu unutulmamalıdır. Temyizde hukuki bozma nedenlerinin gösterilmesi gerekir.
Katılmadan vazgeçme, ölüm ve tazminat haklarının korunması
Katılmadan vazgeçme, katılan sıfatıyla davayı takip etme iradesinin sona ermesidir. CMK'nin 243. maddesi katılanın vazgeçmesi veya ölmesi hâlinde katılmanın hükümsüz kalacağını düzenler. Bu sonuç, kamu davasının her durumda sona ermesi anlamına gelmez. Özellikle resen takip edilen suçlarda kişinin artık davayı takip etmek istememesi ile devletin cezalandırma yetkisinin ortadan kalkması farklıdır. Verilecek beyanın katılmaya mı, şikâyete mi, kanun yolu başvurusuna mı yoksa özel hukuk alacağına mı ilişkin olduğu açık biçimde belirlenmelidir.
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 73. maddesi, şikâyete bağlı suçlarda vazgeçmenin etkisini ayrıca düzenler. Kanunda aksi bulunmadıkça vazgeçme, kabul etmeyen sanığı etkilemez; hükmün kesinleşmesinden sonraki vazgeçme de cezanın infazını engellemez. Kamu davası şikâyetten vazgeçme nedeniyle düşmüş ve kişi aynı sırada şahsi haklarından da vazgeçtiğini ayrıca açıklamışsa hukuk mahkemesinde dava açılması bakımından da sonuç doğar. Bu nedenle ödeme veya anlaşma sırasında kullanılacak genel ifadelerin kapsamı incelenmelidir. Uzlaştırma usulü ise sıradan vazgeçme beyanından ayrı koşul ve sonuçlara sahiptir.
Katılanın ölümü hâlinde mirasçılar, katılanın haklarını takip etmek üzere davaya katılabilirler. Ölümün bildirilmesiyle mirasçılık ilişkisini gösteren belgelerin sunulması ve talebin açıklanması gerekir. Her mirasçının mevcut katılan kaydına kendiliğinden eklenmiş olduğu kabul edilmemelidir. Katılanın ölümü ile sanığın ölümü de farklı hukuki sorunlardır; birine ilişkin sonuç diğerine aynen taşınamaz. Başvuranın mirasçı olarak mı, yoksa suç nedeniyle kendi hakkı doğrudan etkilendiği için mi katılmak istediği belirlenmelidir.
Ceza davasına katılmak, bütün maddi ve manevi zararların aynı dosyada hesaplanıp tahsil edilmesini sağlamaz. Maddi ve manevi tazminat talepleri bakımından görevli mahkeme, ispat, süre ve varsa başvuru koşulları ayrıca değerlendirilir. Ceza dosyası sürüyor diye bu hakların süresiz olarak korunacağı düşünülmemelidir. Zarar belgelerinin saklanması, ödeme ve anlaşmaların kapsamının belirlenmesi, katılma ile şahsi haklardan vazgeçmenin ayrılması önem taşır.
Av. Muhammet Ali BEYHAN
Bu konuda sorunuz mu var?
Bu yazının konusuyla ilgili genel nitelikteki sorunuzu aşağıdaki formdan iletebilirsiniz. Sorular yayımlanmadan önce incelenir; yalnız yanıtlanan sorular bu bölümde görünür.