Meşru müdafaa şartları gerçekleşmişse saldırıya karşılık veren kişiye ceza verilmez; saldırının haksız, hakka yönelik ve o anda sürüyor olması, savunmanın da zorunlu ve orantılı olması aranır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 25. maddesi bu kuralı koyar. Karşılık verirken biri yaralandıysa ya da öldüyse soruşturma yine açılır; savunma gözaltı ve ilk ifade aşamasında kurulmaya başlar.
Meşru müdafaa şartları nelerdir ve hangi saldırıya karşı ceza verilmez?
Kanun iki grup şart arar. Saldırı tarafında saldırının haksız olması, kişinin kendisine ya da başkasına ait bir hakka yönelmesi ve gerçekleşmiş, gerçekleşmesi ya da tekrarı muhakkak olması gerekir. Savunma tarafında ise fiilin saldırıyı defetmek zorunluluğuyla, o anda ve hal ve koşullara göre saldırıyla orantılı biçimde işlenmesi gerekir.
Saldırı geçmişte kalmışsa ya da henüz hiçbir belirti yokken yalnızca ihtimal varsa şartlar oluşmaz; kanun saldırının gerçekleşmesini, gerçekleşmesinin veya tekrarının muhakkak olmasını arar.
Hüküm yalnız kendi hakkınızı değil başkasına ait hakkı da kapsar. Anneniz, çocuğunuz ya da yanınızdaki bir yabancıya yönelen saldırıyı defederken işlediğiniz fiil için de aynı koruma geçerlidir. Maddenin ikinci fıkrasındaki zorunluluk hâli ise ayrı bir hukuka uygunluk nedenidir ve bu yazıda anlatılan şartlardan farklı biçimde aranır.
Hayvan saldırısı gibi insan dışı bir kaynaktan gelen tehdit için savunmanın nasıl değerlendirildiği ayrıca pitbull saldırısında meşru savunma yazısında ele alınır.
Orantılı savunma ne demektir, silah kullanmak veya ölüm sonucu meşru müdafaayı kaldırır mı?
Orantılılık, saldırıyla savunmanın matematiksel olarak eşit olması demek değildir. Mahkeme olayın içinde kalarak saldırganın gücüne, elindeki araca, mekâna, zamana ve savunan kişinin başka bir seçeneğinin bulunup bulunmadığına bakar. Yaş, beden gücü farkı ve saldırganın kalabalık olması bu değerlendirmede etkili olur.
Bu yüzden silah kullanmış olmak ya da karşı tarafın ölmesi tek başına meşru müdafaayı ortadan kaldırmaz. Silahlı veya kalabalık bir saldırıya karşı silahla karşılık vermek orantılı sayılabilir; yumruklu bir kavgada bıçak çekmek ise ölçüyü aşabilir. Belirleyici olan, savunma anında başvurulan aracın saldırıyı defetmek için gerekli olup olmadığıdır.
Saldırı bittikten sonra verilen karşılık meşru müdafaa olmaz, çünkü kanun saldırının o anda sürmesini arar. Saldırgan yere düşmüş, silahı bırakmış veya kaçmaya başlamışsa sonradan yapılan darbeler savunma değil, intikam olarak değerlendirilebilir.
Örneğin eve silahla girmeye çalışan bir kişiyi durdurmak için kullanılan güç ile kapıdan çıkıp uzaklaşan aynı kişiye sonradan yöneltilen güç hukuken ayrı değerlendirilir.
Meşru müdafaada sınırın aşılması ne zaman ceza verilmemesini sağlar?
Savunma gerekenden fazla güçle yapıldıysa 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 27. maddesi devreye girer. Madde iki ayrı sonuç öngörür ve hangisinin uygulanacağı sınırın nasıl aşıldığına bağlıdır.
Sınır kast olmaksızın aşılmışsa ve fiil taksirle de cezalandırılıyorsa, taksirli suç için öngörülen cezanın altıda birinden üçte birine kadarı indirilerek hüküm verilir. Örneğin saldırganı itmek isterken ölçüyü yanlış kestirip ağır bir yaralanmaya yol açan kişi bu hükümden yararlanabilir. Sınır bilerek ve isteyerek aşılmışsa bu indirim uygulanmaz ve kasten işlenen suçtan sorumluluk sürer.
Sınır mazur görülebilecek bir heyecan, korku veya telaştan ileri gelmişse faile ceza verilmez. Bu hâlde aşırı tepkinin saldırının yarattığı ruh hâlinden doğması gerekir. Öfke ya da intikam duygusuyla hareket edildiği anlaşılırsa mahkeme mazur görme koşulunu kabul etmeyebilir; bu ayrım hukuk bürolarının uygulama anlatımlarında da vurgulanır, ancak kanun metni yalnızca mazur görülebilirlik ölçütünü verir.
Karşılık verirken yaralama olduysa gözaltı ve ilk ifade süreci nasıl işler?
Olay sonrasında kolluk sizi yakalayabilir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 91. maddesi yakalanan kişinin Cumhuriyet savcısınca bırakılmaması hâlinde, gözaltının soruşturma için zorunlu olması ve suç şüphesini gösteren somut delillerin bulunması koşuluyla gözaltına alınabileceğini düzenler. Gözaltı süresi yakalama anından itibaren en çok 24 saattir; yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye götürmek için gereken zorunlu yol süresi, en çok 12 saat olmak üzere bu süreye eklenmez. Genel çerçeve ve itiraz yolları gözaltına alma kararı ve itiraz yazısında anlatılır.
Yakalanan kişi, müdafii, eşi veya yakınları hemen serbest bırakılmak için sulh ceza hâkimine başvurabilir; hâkim evrak üzerinden, 24 saat dolmadan karar verir. Kişi bırakılmazsa sulh ceza hâkimi önüne çıkarılır ve müdafi huzurunda sorguya çekilir. Anayasa’nın 19. maddesi de yakalanan kişinin en geç 48 saat içinde hâkim önüne çıkarılmasını ve yetkili yargı merciine başvuru hakkını güvence altına alır.
İfade alınırken kanun şüpheliye bazı hakları bildirmeyi şart koşar. Önce hakkındaki suç anlatılır; müdafi seçme ve ifadesinde müdafi hazır bulundurma hakkı bildirilir; suç hakkında açıklama yapmama hakkı olduğu söylenir; şüpheden kurtulması için somut delillerin toplanmasını isteyebileceği hatırlatılır. Bu hakların kullanılması, savunmanın meşru müdafaa üzerine kurulmasında en önemli adımdır. Çağrı üzerine ifadeye giderken sorulan sorular ayrıca ifadeye çağrıldığınızda gitmemenin sonuçları yazısında yer alır.
Müdafi olmadan kollukta alınan ifade, hâkim veya mahkeme önünde doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz. Anayasa’nın 38. maddesi de kimsenin kendisini suçlayan beyanda bulunmaya veya delil göstermeye zorlanamayacağını belirtir. Savunmanın ana hatlarını belirlemeden ayrıntılı beyan vermemek bu nedenle hukuken mümkün bir tercihtir.
Meşru müdafaa savunması için hangi deliller toplanmalıdır?
Şüpheli, şüpheden kurtulması için somut delillerin toplanmasını isteyebilir. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 147. maddesi bu talebi ifade hakları arasında sayar; talebin ifade tutanağına geçmesini sağlayın ve hangi delilin nerede bulunduğunu mümkün olduğunca açık yazdırın.
Meşru müdafaa iddiasında en çok işe yarayan deliller şunlardır:
- Olay yerindeki işyeri, site veya trafik kameralarının kayıtları; saldırının önce kimden başladığını ve savunma anındaki durumu gösterir.
- Olaya tanık olan kişilerin kimlik ve iletişim bilgileri ile ifadeleri.
- Sizin yaralanmanıza ilişkin hastane kayıtları ve adli rapor; saldırının gerçekten sizi ya da yakınınızı hedef aldığını destekler.
- Saldırganın silah veya kesici aletinin bulunup bulunmadığına dair olay yeri incelemesi ve darp izleri.
Bu delil türleri kanun hükmü değil, uygulamadaki savunma pratiğidir. Kamera kayıtları kendiliğinden silinebileceği için kaydın korunması talebini ilk ifadede yazılı olarak yapın; kaydın ne kadar süre saklandığı yerin kendi uygulamasına göre değiştiğinden bu süreye güvenmeyin.
Meşru müdafaa iddiasında soruşturmada adli kontrol tutukluluğa döner mi?
Tutuklama için 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 100. maddesi kuvvetli suç şüphesini gösteren somut delilleri ve bir tutuklama nedenini birlikte arar; tutuklama işin önemi ve beklenen cezayla ölçülü olmalıdır. Kaçma veya saklanma şüphesi ile delilleri karartma ya da tanıklara baskı girişimi tutuklama nedeni sayılır. Anayasa’nın 19. maddesi de tutuklamayı ancak kaçmayı ve delillerin yok edilmesini veya değiştirilmesini önlemek maksadıyla, ayrıca kanunda gösterilen diğer zorunlu hâllerde hâkim kararıyla mümkün kılar.
Kanun, bazı suçlarda tutuklama nedeninin var sayılabileceğini öngörür. Kasten öldürme suçları ile kasten yaralamanın bazı nitelikli hâlleri bu katalogdadır. Katalogdaki suçta bile hâkim, tutuklamanın ölçülü olduğunu ve adli kontrolün yetersiz kalacağını somut olgularla gerekçelendirmek zorundadır. Meşru müdafaa iddiası, kuvvetli suç şüphesinin bulunup bulunmadığı tartışmasında savunmanın dayanağını oluşturur. Suçların kendisi için kasten yaralama cezası ve kasten öldürme suçu yazıları ayrıca okunabilir.
Tutuklama yerine adli kontrol uygulanabilir. Yükümlülükler arasında yurt dışına çıkamama, düzenli olarak belirli yere başvurma, taşıt kullanamama, silah bulunduramama ve konutu terk etmeme gibi seçenekler yer alır. Adli kontrol soruşturmanın her aşamasında Cumhuriyet savcısının istemi ve sulh ceza hâkiminin kararıyla uygulanır, hâkim yükümlülükleri değiştirebilir ya da kaldırabilir ve devamının gerekip gerekmediği en geç dört aylık aralıklarla incelenir.
Adli kontrol, yükümlülüklere isteyerek uyulmazsa tutukluluğa dönebilir: yetkili yargı mercii bu durumda hemen tutuklama kararı verebilir. Bu yüzden adli kontrol yükümlülüklerini, örneğin imza günlerini, eksiksiz yerine getirmek gerekir. Tutuklama ve adli kontrol kararlarına itiraz edilebilir; süre ve usul tutuklama ve tutuklama kararına itiraz yazısında anlatılır.
Meşru müdafaa kabul edilmezse haksız tahrik veya ceza indirimi mümkün müdür?
Şartlar tam gerçekleşirse faile ceza verilmez. Mazur görülebilir heyecan, korku veya telaşla aşılan sınırda da ceza verilmez; kastsız aşımda taksirli suç cezası üzerinden indirim yapılır. Sınır kastla aşılmışsa kasten işlenen suçtan sorumluluk sürer; bu durumda indirim nedenleri ayrıca tartışılır.
Bu aşamada alternatif savunma 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 29. maddesindeki haksız tahriktir. Haksız bir fiilin doğurduğu hiddet veya şiddetli elemin etkisiyle suç işleyen kişiye, verilecek cezada indirim yapılır. Müebbet hapis yerine on iki yıldan on sekiz yıla kadar, ağırlaştırılmış müebbet hapis yerine on sekiz yıldan yirmi dört yıla kadar hapis verilir; diğer hâllerde ceza dörtte birden dörtte üçe kadar indirilir.
Haksız tahrik ceza sorumluluğunu kaldırmaz, yalnızca cezayı azaltır. Meşru müdafaa iddiası reddedilse bile savunmanın bu iki hattı birlikte kurulursa, mahkeme ilk iddiayı kabul etmediğinde ikinci hattı değerlendirebilir. Soruşturma sonunda savcılık takipsizlik kararı verirse karara kovuşturmaya yer olmadığına dair karara itiraz yoluyla karşı çıkılabilir.
Meşru müdafaa soruşturmasında avukat ne zaman devreye girmelidir?
Şüpheli veya sanık, soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında müdafi yardımından yararlanabilir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 149. maddesi bu hakkı her aşama için tanır; ifade öncesinde de bu hak size bildirilir. Müdafi seçemeyen şüpheliye baro tarafından müdafi görevlendirilir. Tutuklama istemi söz konusu olduğunda da kendi seçeceğiniz veya baro tarafından görevlendirilecek müdafiin yardımından yararlanırsınız.
Pratikte avukatın en yararlı olduğu an, ilk ifade alınmadan öncedir. O aşamada meşru müdafaa savunmasının hangi olgulara dayanacağı, hangi delillerin talep edileceği ve ifadenin ne ölçüde ayrıntılı verileceği belirlenir. Gözaltı sürecinde yakınlarınız sizin adınıza sulh ceza hâkimine başvurabilir; bunun için avukatın hazır olması başvurunun hızlı ve doğru yapılmasını kolaylaştırır.
Ankara’da yürüyen bir soruşturmada ifade ve sorgu aşamalarında müdafilik için Ankara ceza avukatı ile iletişime geçilebilir.
Av. Muhammet Ali BEYHAN
Bu konuda sorunuz mu var?
Bu yazının konusuyla ilgili genel nitelikteki sorunuzu aşağıdaki formdan iletebilirsiniz. Sorular yayımlanmadan önce incelenir; yalnız yanıtlanan sorular bu bölümde görünür.