Rüşvette etkin pişmanlık, durum resmî makamlarca öğrenilmeden önce yapılan bildirimle rüşvet verene cezasızlık sağlar. Bildirim bu eşikten sonra yapılırsa 254. madde uygulanmaz ve rüşvet veren için dört yıldan on iki yıla kadar hapis cezası öngörülür. Soruşturma başlamışsa önce ifade, müdafi ve gözaltı süreci yönetilmelidir.
Rüşvet veren ceza alır mı, ceza kaç yıldır?
Evet, rüşvet veren de ceza alır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 252. maddesi, görevinin ifasıyla ilgili bir işin yapılması veya yapılmaması için kamu görevlisine ya da göstereceği kişiye doğrudan veya aracı eliyle menfaat sağlayan kişiye dört yıldan on iki yıla kadar hapis cezası öngörür. Menfaati kabul eden kamu görevlisi de aynı cezayla karşılaşır.
Menfaatin el değiştirmesi gerekmez. Taraflar rüşvet konusunda anlaşmışsa suç tamamlanmış gibi cezaya hükmedilir. Rüşvet talebi veya teklifi karşı tarafça kabul edilmezse ceza yarı oranında indirilir.
Aracılık eden kişi de sorumluluktan kurtulmaz. Teklif ve talebin iletilmesine, anlaşmanın sağlanmasına veya rüşvetin temin edilmesine aracılık eden kişi müşterek fail sayılır. Menfaat dolaylı olarak üçüncü bir kişiye veya tüzel kişiye sağlanmışsa, bunu kabul eden kişi ya da tüzel kişinin yetkilisi de müşterek fail olarak cezalandırılır.
Kanun, yargı görevi yapan kişi, hakem, bilirkişi, noter ve yeminli mali müşavir bakımından cezanın üçte birden yarıya kadar artırılmasını öngörür. Bu nitelikli hâl, hem görevli mahkemeyi hem de müdafilik kuralını ilgilendirir; ilgili bölümlerde ayrıca anlatılmıştır.
Rüşvette etkin pişmanlık ne demek?
Rüşvette etkin pişmanlık, 254. maddedeki cezasızlık hâlidir. Rüşvet veren veya rüşvet konusunda anlaşan kişi, durum resmî makamlarca öğrenilmeden önce pişmanlık duyarak yetkili makamlara haber verirse hakkında cezaya hükmolunmaz.
Buradaki sonuç cezada indirim değil, cezanın hiç verilmemesidir. Bu yönüyle malvarlığı suçlarındaki etkin pişmanlık indirimi ile aynı mekanizmayı taşımaz; orada şart ve sonuç farklıdır, burada ise zamanlama belirleyicidir.
Madde metni 2012’de 6352 sayılı Kanunla değiştirilmiş, yabancı kamu görevlilerine ilişkin dördüncü fıkra ise 2009’da 5918 sayılı Kanunla eklenmiştir. Güncel birleşik metinde bunlardan sonraki bir değişiklik görünmemektedir.
Rüşvette durum resmî makamlarca öğrenilmeden önce ne zaman sayılır?
Üç fıkranın ortak koşulu durumun resmî makamlarca öğrenilmeden önce bildirim yapılması veya rüşvet konusunun teslim edilmesidir. Kanun “öğrenilme” anını tanımlamaz; bu nedenle sınır yoruma bağlıdır ve her dosyada olay sırasına bakılır.
Olay akışını şu sırayla düşünmek gerekir: rüşvetin istenmesi veya teklif edilmesi, anlaşma, menfaatin teslimi, bir makamın olaydan haberdar olması, ifadeye çağrı, gözaltı ve ifade. Pişmanlık bildirimi bu zincirde bir makamın olayı öğrenmesinden önce yapılmışsa 254. madde devreye girebilir. İfadeye çağrıldıktan veya gözaltına alındıktan sonra, rüşvet iddiası zaten soruşturulurken yapılan bildirim ise madde anlamında cezasızlık sağlamaz.
Başka bir suçun soruşturması sürerken rüşvetin henüz bilinmemesi gibi sınırdaki durumlar tartışmalıdır. Bu tür durumlarda eşiğin geçilip geçilmediğini, dosyadaki yazışmalar ve tutanaklar gösterir; bildirim yapmadan önce bu kayıtların incelenmesi gerekir.
Rüşvet alan, veren ve iştirak eden için etkin pişmanlık şartları aynı mıdır?
Hayır, ortak zamanlama koşulu aynı olsa da her kişi için gereken davranış farklıdır. Rüşvet alan kişi için cezasızlık, rüşvet konusu şeyin soruşturmaya yetkili makamlara aynen teslimine bağlıdır. Rüşvet alma konusunda yalnızca anlaşan kamu görevlisi için ise yetkili makamlara haber vermesi aranır.
Rüşvet veren veya rüşvet verme konusunda anlaşan kişi için 254. maddenin ikinci fıkrası, durum öğrenilmeden önce pişmanlık duyarak yetkili makamlara haber vermeyi arar. Suça iştirak eden diğer kişiler için de pişmanlıkla yetkili makamları haberdar etmek gerekir. Aracı ve dolaylı menfaat sağlanan üçüncü kişi, 252. maddenin beşinci ve altıncı fıkralarına göre müşterek fail olduğundan bu iştirak kapsamında değerlendirilir.
Pratikte iki soru sorulur: kişi suçta hangi rolde yer almıştır ve elinde teslim edilecek bir rüşvet konusu var mıdır? İlk soru hangi fıkranın uygulanacağını, ikincisi ise bildirimin yanında teslimin de gerekip gerekmediğini belirler.
Pişmanlıkla bildirim nereye yapılır, rüşvet konusu şeye ne olur?
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 158. maddesi, suç ihbarının Cumhuriyet Başsavcılığına veya kolluk makamlarına yapılabileceğini düzenler. Valiliğe, kaymakamlığa veya mahkemeye yapılan ihbar Başsavcılığa gönderilir. Kamu görevinin yürütülmesiyle bağlantılı iddialarda ilgili kurum idaresine yapılan ihbar da gecikmeksizin Başsavcılığa iletilir.
254. madde “yetkili makamlar” ifadesini kullandığından bildirimi doğrudan Cumhuriyet Başsavcılığına yapmak en sağlam yoldur. Başvurunun tarihini ve içeriğini gösteren bir kayıt, ileride bildirimin öğrenilmeden önce yapıldığını ispatlamak için gerekir. Dilekçenin işlem tarihli bir örneğini veya tutanağını saklayın.
Rüşvet alan kişi, rüşvet konusu şeyi makamlara aynen teslim etmelidir. Türk Ceza Kanunu’nun 55. maddesi ise suçun konusunu oluşturan maddi menfaatlerin müsaderesini düzenler; bunlara elkonulamamışsa veya makama teslim edilmemişse karşılığını oluşturan değerlerin müsaderesine hükmedilir. Cezasızlığın müsadere kararına etkisi tartışmalıdır; hangi menfaatin teslim edileceği ve nasıl belgeleneceği dosyaya özgü belirlenmelidir.
Hakkımda rüşvet soruşturması başladıysa ifade ve tutuklamada neler yapılabilir?
Soruşturma başladıysa ilk iş müdafi ile birlikte hareket etmektir. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 149. maddesi, şüphelinin soruşturmanın her aşamasında müdafiin yardımından yararlanabileceğini öngörür; ifade alınırken avukatın yanında bulunma hakkı kısıtlanamaz. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 148. maddesinin dördüncü fıkrasına göre ise müdafi hazır bulunmaksızın kollukta alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz.
İfade özgür iradeye dayanmalıdır ve kanuna aykırı bir yarar vaat edilerek ifade alınamaz. Kollukta ya da savcılıkta ne söyleneceği, 254. madde bakımından tamamen yeni bir eşik oluşturmaz; sonradan yapılacak bildirim madde kapsamında cezasızlık sağlamayacağı için savunma, iddianın dayanaklarına ve delillerin hukuka uygunluğuna yönelir. Çağrıyı almışsanız ifadeye çağrıldığınızda gitmemenin sonuçlarını bilmek gerekir.
Gözaltı süresi kural olarak yakalama anından itibaren yirmi dört saattir; yakalanan kişiyi en yakın hâkim veya mahkemeye götürmek için zorunlu süre bu hesaba katılmaz. Toplu işlenen suçlarda Cumhuriyet savcısı bu süreyi her defasında bir günü geçmemek üzere yazılı emirle en çok üç güne kadar uzatabilir. Rüşvette alan, veren ve aracı birlikte soruşturulabildiğinden bu istisna dosyada gündeme gelebilir. Gözaltı soruşturma için zorunlu olmalı ve somut delile dayanmalıdır; kararın hukuka uygunluğu ve süresi konusunda gözaltına alma kararına itiraz yoluna başvurulabilir.
Tutuklama için kuvvetli suç şüphesini gösteren somut deliller ve bir tutuklama nedeni gerekir; ayrıca ölçülülük aranır. Tutuklama istenirse savunma, delillerin somutluğuna, tutuklama nedeninin bulunmadığına ve adli kontrolün yeterli olduğuna dayandırılır. Karar verilmişse tutuklama kararına itiraz edilebilir; tutuklama yerine adli kontrol uygulanırsa adli kontrol kararına itiraz ve yükümlülüklerin ihlali konusu gündeme gelir.
Rüşvet davasına hangi mahkeme bakar, müdafi zorunlu mudur?
5235 sayılı Kanun’un 12. maddesi ağır ceza mahkemelerini on yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarla görevlendirir; 14. madde ise görevin, ağırlaştırıcı veya hafifletici nedenler gözetilmeden suçun cezasının üst sınırına göre belirleneceğini öngörür. Rüşvetin üst sınırı on iki yıl olduğundan dava ağır ceza mahkemesinde görülür.
Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 150. maddesine göre alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda istem aranmaksızın müdafi görevlendirilir. Rüşvetin temel hâlinde alt sınır dört yıl olduğundan bu koşul doğrudan oluşmaz. Kamu görevlisinin yargı görevi yapan kişi, hakem, bilirkişi, noter veya yeminli mali müşavir olduğu hâllerde artırım alt sınırı etkileyebilir; bu durumda zorunlu müdafilik koşulu doğabilir ve bunu mahkeme değerlendirir.
Zorunlu müdafilik koşulu doğmasa da şüpheli veya sanık her aşamada kendi müdafiini seçebilir. Ankara’da yürüyen bir dosyada Ankara ceza avukatı ile soruşturma aşamasından itibaren birlikte hareket etmek, ifade ve delillerin baştan doğru yönetilmesine yardımcı olur.
Yabancı kamu görevlisine veya tüzel kişi yararına rüşvette etkin pişmanlık uygulanır mı?
Yabancı kamu görevlilerine rüşvet verenler bakımından uygulanmaz. 254. maddenin dördüncü fıkrası, bu madde hükümlerinin yabancı kamu görevlilerine rüşvet verenlere uygulanmayacağını belirtir; bu fıkra 2009’da 5918 sayılı Kanunla eklenmiştir. Dolayısıyla yabancı bir kamu görevlisine menfaat sağlayan kişi, pişmanlık bildirimiyle cezasızlık beklememelidir.
Rüşvet yoluyla yararına haksız menfaat sağlanan bir tüzel kişi bakımından ise 253. madde devreye girer; bu tüzel kişiler hakkında onlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur. Gerçek kişi için cezasızlık hâlinin gerçekleşmesi, tüzel kişi hakkındaki bu tedbiri kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Şirket yetkilisinin pişmanlık bildirimi planlanıyorsa tüzel kişi için doğacak sonuç da ayrıca ele alınmalıdır.
Av. Muhammet Ali BEYHAN
Bu konuda sorunuz mu var?
Bu yazının konusuyla ilgili genel nitelikteki sorunuzu aşağıdaki formdan iletebilirsiniz. Sorular yayımlanmadan önce incelenir; yalnız yanıtlanan sorular bu bölümde görünür.