İzinden Dönmeme ve Geç Dönme Cezası 2026

Hükümlünün izinden dönmeme ve geç dönme cezası nedir? İki gün eşiği neyi değiştirir?

İzinden dönmeme veya iki günden fazla geç dönme hâlinde Türk Ceza Kanunu’nun 292. maddesi uygulanır; izin süresini iki gün veya daha az aşan hükümlü hakkında ise disiplin işlemi yapılır. 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un 97. maddesi bu ayrımı koyar; eşik, izin süresinin bitiminden itibaren iki gündür.

Gecikme iki günü geçmemişse sonuç kurum içi disiplin yaptırımıdır. İki günü geçmişse ya da hükümlü hiç dönmemişse dosya, firar suçunu düzenleyen hükme gider ve hükümlü hapis cezasıyla karşılaşır. Gecikme, izin belgesinde yazılı dönüş zamanı ile kuruma gerçek dönüş anı arasındaki süreye göre hesaplanır.

Açık cezaevinde kaç ayda bir izin verilir, hangi izinlerde dönüş zorunludur?

Açık kurumdaki veya açık kuruma ayrılmaya hak kazanmış hükümlüye üç ayda bir, yol hariç yedi güne kadar özel izin verilebilir. Bu düzenleme 5275 sayılı Kanun’un 95. maddesinde yer alır; eski anlatımlardaki “yılda üç kez, üç gün” biçimi güncel değildir. Hastalık veya doğal afet gibi zorunlu hâllerde özel izin birleştirilerek kullandırılabilir. Açık cezaevi şartlarını ve izin düzenini daha geniş görmek için açık cezaevi tahliye şartları yazısına bakılabilir.

Yüksek güvenlikli kurumlar dışındaki hükümlüye üç tür izin verilebilir: mazeret izni, özel izin ve iş arama izni. 5275 sayılı Kanun’un 93. maddesine göre izinde geçen süre hükümlülükte geçmiş sayılır; izin günleri infaz ve yatar hesaplama yapılırken çekilen cezaya dahil edilir.

Mazeret izni, hükümlülük süresinin onda birini iyi hâlle geçirenlere ana, baba, eş, kardeş veya çocuğunun ölümü, ağır hastalığı ya da afetten zarar görmesi hâlinde verilir ve yol dışında on güne kadar sürebilir. İş arama izni ise çalışma günlerinde sekiz saate kadar kullanılır. Dönüş yükümlülüğü bakımından 97. madde izin türü ayrımı yapmaz; hangi izinle çıkılmış olursa olsun, belirlenen sürede kuruma dönmek gerekir.

İzin süresini iki gün veya daha az aşan hükümlüye ne olur?

İzin süresini iki gün veya daha az aşan hükümlü hakkında ceza soruşturması değil, disiplin işlemi yürür. 5275 sayılı Kanun’un 44. maddesi, izin süresini özürsüz olarak en fazla iki gün geçirmeyi bir günden on güne kadar hücreye koyma cezası gerektiren eylemler arasında sayar.

5275 sayılı Kanun’un 47. maddesine göre savunma alınmadan disiplin cezası verilemez ve savunma için üç gün süre tanınır. Gecikmenin nedenini gösteren belge varsa savunmaya eklenmelidir; ceza infaz kurumlarındaki disiplin kurulu, cezanın süresini bu belgelere ve olaya göre belirler.

İzinden iki günden fazla geç dönen hükümlüye TCK 292 uyarınca hangi ceza verilir?

İki günden fazla geç dönen veya hiç dönmeyen hükümlüye 5275 sayılı Kanun’un 97. maddesi uyarınca Türk Ceza Kanunu’nun 292. maddesi ve izleyen maddeler uygulanır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 292. maddesinin birinci fıkrası temel suç için altı aydan bir yıla kadar hapis cezası öngörür.

Bu ceza bir disiplin yaptırımı değildir; ayrı bir ceza yargılamasının konusudur ve yargılamayı ceza mahkemesi yürütür. Mahkeme, gecikmenin süresine, hükümlünün dönmeme iradesine ve sunulan mazeret belgelerine bakar. Kast bulunmadığı ileri sürülen dosyalarda hükümlünün neden dönemediğini gösteren belgeler yargılamanın merkezinde yer alır.

Cebir, tehdit veya silah kullanımı gibi ağırlaştırıcı hâller kanunun aynı maddesinde ayrıca düzenlenmiştir; izin dönüşündeki gecikme olaylarında esas olan temel suçtur.

İzinden dönmeyen hükümlü kendiliğinden teslim olursa ceza indirilir mi?

Kaçtıktan sonra etkin pişmanlık göstererek kendiliğinden teslim olan hükümlünün cezası indirilir. 5237 sayılı Kanun’un 293. maddesi, kaçtığı günden teslim olduğu güne kadar geçen süreyi dikkate alarak verilecek cezanın altıda beşinden altıda birine kadarının indirilmesini öngörür.

İndirimin sınırı da maddede yazılıdır: kaçma süresi altı ayı geçerse indirim yapılmaz. Bu nedenle gecikmenin her ek günü, indirim oranını ve indirim olasılığını etkiler. İndirim oranını mahkeme, kaçma süresine göre belirler. 97. madde 292. maddeye ve izleyen maddelere yollama yaptığı için bu indirim izinden dönmeyen hükümlüye de uygulanır; teslim tarihini ve koşullarını gösteren giriş kaydı ve tutanak savunmaya eklenmelidir.

Salgın, doğal afet veya hastalık nedeniyle geç dönen hükümlü cezalandırılır mı?

Salgın hastalık, doğal afet, savaş veya seferberlik nedeniyle izinden dönemeyen ya da geç dönen hükümlüye ceza verilmez. Bu dört hâli 5275 sayılı Kanun’un 97. maddesinin birinci fıkrasının son cümlesi açıkça sayar. Cümle 7242 sayılı Kanun’la eklenmiştir; kabul tarihi 14 Nisan 2020’dir.

Kişisel hastalık, yakının rahatsızlığı, ulaşım sorunu gibi diğer mazeretler bu cümlede yazılı değildir. Bu mazeretlerin sonuca etkisi somut olaya ve belgeye bağlıdır: tedavi evrakı, rapor, ulaşımın kesildiğini gösteren kayıt ya da resmî bir yazı, mahkemenin kastın bulunup bulunmadığını değerlendirirken kullanacağı delillerdir.

Hastalık veya zorunlu bir neden dönüşü imkânsız kılarsa Ceza İnfaz Kurumlarının Yönetimi ile Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Yönetmelik’in 117. maddesi izlenecek yolu gösterir: hükümlü izin belgesiyle bulunduğu yerin Cumhuriyet başsavcılığına başvurur ve o yerdeki kuruma alınır. Zorunlu neden gidiş veya dönüş yolunda doğarsa hükümlü en yakın kuruma alınır ve durum izne ayrıldığı kuruma bildirilir.

Örneğin salgın nedeniyle bir ilde seyahat kısıtlaması varsa ve hükümlü bunu gösterebiliyorsa, kanundaki istisna doğrudan gündeme gelir; sıradan bir geç kalmada ise istisna uygulanmaz.

Firar eden veya izinden iki günden fazla geç dönen hükümlüye bir daha özel izin verilir mi?

Hayır. 5275 sayılı Kanun’un 97. maddesinin üçüncü fıkrası, izinden dönmeyen, iki günden fazla geç dönen ve firar eden hükümlüye bir daha özel izin verilmeyeceğini düzenler. Bu fıkra da 7242 sayılı Kanun’la eklenmiştir.

Hüküm yalnız özel izinden söz eder. Mazeret izni ve iş arama izni için aynı yasak kanunda yazılı değildir; bu izinlerin verilip verilmeyeceği kendi şartlarına göre değerlendirilir. İki gün veya daha az gecikme bu fıkrada sayılan hâller arasında yer almadığından, bu hâlde kanunda özel izni yasaklayan bir hüküm bulunmaz; ancak verilen disiplin cezası, 5275 sayılı Kanun’un 89. maddesine göre iyi hâl değerlendirmesinde dikkate alınır.

İzin gecikmesi nedeniyle verilen disiplin cezasına nasıl şikâyet edilir?

Disiplin cezası kanuna aykırı görülüyorsa infaz hâkimliğine şikâyet edilir. 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu’nun 4. maddesi disiplin tedbir ve cezalarına ilişkin şikâyetleri infaz hâkimliğinin görevine verir; 5275 sayılı Kanun’un 52. maddesi de disiplin cezalarına karşı şikâyet ve itirazda bu Kanun’a atıf yapar.

4675 sayılı Kanun’un 5. maddesine göre süre, işlemin öğrenilmesinden itibaren on beş gündür. İşlem öğrenilmemiş olsa bile şikâyet, işlemin yapıldığı tarihten itibaren en geç otuz gün içinde yapılmalıdır. Dilekçede disiplin kararının tarihi, gecikmenin gerçek süresi ve savunmanın alınıp alınmadığı yazılırsa hâkimlik hem sürenin hem de usulün uygun olup olmadığını inceleyebilir. İnfaz hâkiminin kararına karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde, Ceza Muhakemesi Kanunu hükümlerine göre ağır ceza mahkemesine itiraz edilebilir.

Hükümlü geç kalacağını anlarsa hemen neler yapılmalı?

Gecikme ihtimali doğduğunda ilk ölçü iki günlük sınırdır; bu sınırı aşmamak, sonucun disiplinle kalmasını sağlar. Aşağıdaki adımlar hükümlü veya yakını için pratik bir sıra sunar:

• İzin belgesindeki dönüş gününü ve saatini yazılı olarak not edin.
• Gecikmenin nedenini gösteren belgeyi (sağlık raporu, ulaşım veya seyahat kaydı, resmî yazı) hemen temin edin.
• Dönüş zorunlu bir nedenle imkânsız hâle geldiyse izin belgesiyle bulunduğunuz yerin Cumhuriyet başsavcılığına başvurun; başvurunun tarih ve saatini kayda geçirin.
• Dönüş imkânı doğar doğmaz kuruma teslim olun ve giriş kaydını saklayın.
• Disiplin soruşturması açılırsa savunma için tanınan üç günlük süreden yararlanın ve belgeleri savunmaya ekleyin.

Gecikme iki günü aşmışsa teslim tarihi, mazeret belgesi ve başsavcılığa yapılan başvuru ceza yargılamasında delil olur. Dosyanın hangi yola girdiğini ve savunmanın nasıl kurulacağını belirlemek için Ankara ceza avukatı hizmeti kapsamında belgeler birlikte incelenebilir.

Av. Muhammet Ali BEYHAN