Hükümlü açık cezaevine kural olarak ya doğrudan alınır ya da kapalı kurumda iyi hâl ve asgari süre şartını tamamlayarak geçer. Kurumdan tahliye ise cezanın tamamlanması veya koşullu salıverilmeyle olur; koşullu salıverilmeye az süre kalan iyi hâlli hükümlü, denetimli serbestlik kararıyla da kurumdan ayrılabilir.
Açık cezaevi nedir?
Açık ceza infaz kurumu, 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un 14. maddesinde tanımlandığı üzere, hükümlülerin topluma yeniden kazandırılmalarında, çalıştırılmalarında ve meslek edindirilmelerinde öncelik verilen; firara karşı mekanik güvenlik önlemleri bulunmayan, kurum görevlilerinin gözetim ve denetimiyle yeterli tutulan infaz modelidir. Kapalı cezaevine kıyasla, açık cezaevlerinde dış güvenlik personeli görev almaz; hükümlüler, 5275 sayılı Kanun’un 30. maddesi uyarınca kurum görevlilerinin gözetiminde kurum dışındaki iş alanlarında çalıştırılabilir. İhtiyaca göre kadın ve gençlik açık cezaevleri gibi özel türler de kurulabilir.
Açık cezaevinden nasıl çıkılır?
Açık cezaevinden çıkış iki şekilde gerçekleşir: izin ve tahliye. 5275 sayılı Kanun’un 95. maddesine göre açık cezaevinde bulunan veya açık cezaevine ayrılmaya hak kazanan hükümlülere, aileleriyle bağlarını sürdürmeleri ve dış dünyaya uyum sağlamaları için kurum en üst amirinin önerisi ve Cumhuriyet başsavcılığının onayıyla üç ayda bir, yol hariç yedi güne kadar izin verilebilir. Hastalık veya doğal afet gibi zorunlu hâllerde bu izinler birleştirilerek kullandırılabilir. Tahliye ise cezanın tamamının infaz edilmesiyle ya da koşullu salıverilmeyle gerçekleşir.
Açık cezaevinden ne zaman tahliye olunur?
Açık cezaevinde kalan hükümlünün kesin tahliyesi, cezasının tamamen infaz edilmesiyle gerçekleşir. Koşullu salıverilmeden yararlanabilmek için ise infaz süresinin iyi hâlli geçirilmesi gerekir: ağırlaştırılmış müebbet hapis cezalarında 30 yıl, müebbet hapis cezalarında 24 yıl, diğer süreli hapis cezalarında ise cezanın yarısı infaz kurumunda çekildikten sonra koşullu salıverilme mümkündür (5275/m.107). 7242 sayılı Kanun, süreli hapis cezalarındaki genel oranı üçte ikiden yarıya indirmiştir; ancak kasten öldürme, cinsel saldırı, işkence ve eziyet gibi m.107/2’de sayılan suçlarda oran üçte iki olarak uygulanır. Koşullu salıverilme infaz hâkimliğinin kararıyla gerçekleşir; salıverilen hükümlü, infaz kurumunda geçirmesi gereken süre kadar denetim süresine tabi olur.
Açık cezaevinde bulunan ve koşullu salıverilmesine bir yıl veya daha az kalan iyi hâlli hükümlü, talep ederse cezasının koşullu salıverilme tarihine kadar olan kısmını denetimli serbestlik tedbiriyle kurum dışında geçirebilir; kararı, kurum idaresinin değerlendirme raporunu dikkate alarak infaz hâkimi verir (5275 sayılı Kanun m.105/A). Adlî para cezası ödenmediği için cezası hapse çevrilen hükümlüler bu usulden yararlanamaz. 4 Haziran 2025 ve sonrasında işlenen suçlarda bunun için koşullu salıverilmeye kadar kurumda geçirilmesi gereken sürenin en az onda birinin, her hâlde en az beş günün kurumda geçirilmiş olması gerekir; daha önce işlenen suçlarda bu şart aranmaz (geçici 11. madde). 30 Mart 2020 tarihine kadar ya da 31 Temmuz 2023 ve öncesinde işlenen suçların bir kısmında geçici 6. ve 10. maddeler koşullu salıverilmeye kalan bir yıllık süreyi uzattığından, kurumdan ayrılma tarihi suç tarihine göre hesaplanır.
Açık cezaevine kimler ayrılamaz?
Açık Ceza İnfaz Kurumlarına Ayrılma Yönetmeliği’nin 8. maddesine göre şu hâllerde hükümlü “açık cezaevi” statüsüne alınamaz veya cezası kapalı cezaevinde infaz edilir (Yönetmelik/m.8):
- Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası alanlar,
- İyi hâl kararı verilse bile 5275/m.44’te sayılan eylemler nedeniyle toplam beş veya daha fazla hücreye koyma cezası alıp son hücreye koyma cezasının kaldırılmasından itibaren bir yıl geçmemiş olanlar,
- Terör ve örgütlü suçlardan hükümlü olup Yönetmelik’in belirlediği istisnalar dışında kalanlar,
- Koşullu salıverme kararının geri alınması nedeniyle kalan cezasını infaz edenler,
- Kapalı cezaevinden firar edenler ile açık cezaevinden ikinci kez firar edenler.
İkinci kez tekerrür hükümleri uygulanan hükümlülerin açık kuruma ayrılmasını engelleyen yönetmelik hükmü 4 Haziran 2025’te yürürlükten kaldırılmıştır; bu hükümlülerin koşullu salıverilme oranı ise mükerrirlere özgü infaz rejimi kapsamında ayrıca belirlenir.
Açık cezaevinde en fazla ne kadar kalınır?
Türk mevzuatında açık cezaevinde kalma süresi için ayrı bir üst sınır öngörülmemiştir; hükümlü, açık cezaevine ayrıldıktan sonra cezasının kalan kısmını tahliyeye kadar açık statüde geçirebilir. Bu sürenin kesintisiz devam etmesi ise disiplin durumuna ve İdare ve Gözlem Kurulu’nun değerlendirmesine bağlıdır.
Açık cezaevine ayrılma şartları ve kriterleri nelerdir?
Açık cezaevine geçiş iki yolla olur: doğrudan kabul ve kapalı cezaevinden ayrılma. 5275 sayılı Kanun’un 14/2 maddesine göre terör suçları, örgüt suçları ve cinsel dokunulmazlığa karşı suçlardan mahkûm olanlar, ikinci defa mükerrirler ve koşullu salıverilme kararı geri alınarak cezası aynen infaz edilenler hariç olmak üzere, kasıtlı suçlardan toplam üç yıl veya daha az hapis cezası alanların cezası doğrudan açık cezaevinde infaz edilir. Taksirli suçlardan toplam beş yıl veya daha az hapis cezası alanlar, adlî para cezası hapse çevrilenler ve İcra ve İflas Kanunu uyarınca tazyik hapsine tabi tutulanlar da doğrudan açık cezaevine alınır.
Kapalı cezaevinden ayrılmaya ise 5275 sayılı Kanun’un 14/3 maddesi uyarınca İdare ve Gözlem Kurulu’nun 89. maddeye göre yaptığı iyi hâl değerlendirmesi sonucunda karar verilir; kurul bu değerlendirmede hükümlünün kurum kurallarına uyumunu ve aldığı disiplin cezalarını da dikkate alır. Hükümlünün iyi hâlli olması, aşağıdaki asgari süreyi kapalı cezaevinde geçirmiş olması ve açık cezaevine ayrılamayacaklar arasında bulunmaması gerekir.
Açık cezaevine geçiş için cezanın en az ne kadarını infaz etmek gerekir?
Açık cezaevi nakline ilişkin usul ve esaslar, 2 Eylül 2012 tarihli ve 28399 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan “Açık Ceza İnfaz Kurumlarına Ayrılma Yönetmeliği”nin 6. maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre, kapalı cezaevinde infaz edilen süreye ilişkin asgari şartlar iki grupta belirlenmiştir: bir) Toplam cezası on yıldan az olan hükümlüler, kapalı cezaevinde en az bir ay infaz süresi tamamladıktan sonra “açık cezaevi”ne nakledilebilirler. İki) Toplam cezası on yıl veya daha fazla olan hükümlüler, cezasının onda birini kapalı cezaevinde infaz etmek zorundadır. Her iki grupta da hükümlünün iyi hâlli olması ve koşullu salıverilme tarihine yedi yıl veya daha az süre kalmış olması gerekir.
Müebbet hapis cezasına mahkûm olanlar koşullu salıverilme tarihine beş yıl veya daha az süre kaldığında; yüksek güvenlikli kapalı kurumlarda bulunanlar ise toplam cezalarının üçte birini bu kurumlarda iyi hâlli geçirip koşullu salıverilme tarihine üç yıl veya daha az süre kaldığında açık cezaevine ayrılabilir.
Kapalı kurumda geçirilmesi gereken sürenin ve koşullu salıverilme tarihinin hesabı için infaz hesaplama aracı kullanılabilir.
Açık cezaevine nakil başvurusu nasıl yapılır ve hangi mercilere iletilir?
Açık cezaevine ayrılma talebi, hükümlünün bulunduğu kapalı cezaevi idaresine dilekçeyle iletilir. Hükümlünün koşulları taşıdığı anlaşılırsa kurum İdare ve Gözlem Kurulu, 5275 sayılı Kanun’un 89. maddesine göre yaptığı değerlendirme sonucunda açık cezaevine ayrılma kararı verir; koşullar bulunmuyorsa talebin reddine dair gerekçeli karar hükümlüye tebliğ edilir. Toplam on yıl ve daha fazla hapis cezasına mahkûm olanlar ile terör, örgüt, kasten öldürme, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar ve uyuşturucu madde imal ve ticareti suçlarından mahkûm olanlar hakkındaki kurul kararı, infaz hâkiminin onayından sonra uygulanır.
Kurul kararı; ilâm, hükümlü bilgi cetveli, süre belgesi, gözlem değerlendirme raporları ve hükümlünün tercih ettiği açık cezaevlerini ve nakil giderlerini peşin ödemeyi kabul ettiğini belirten dilekçesiyle birlikte Cumhuriyet başsavcılığına gönderilir. Başsavcılık belgeleri inceledikten sonra hükümlünün yargı çevresindeki veya Adalet Bakanlığının belirlediği listedeki hangi açık cezaevine gönderileceğine karar verir. Yaş, sağlık durumu, bedensel veya zihinsel yetenekleri bakımından çalışma koşullarına uyum sağlayamayacağı İdare ve Gözlem Kurulu kararıyla saptanan hükümlü, bu durum sürdükçe açık cezaevine ayrılamaz.
Açık cezaevine nakil kurum görevlisi olmaksızın yapılır. Hükümlü, aynı il sınırları içindeki nakilde aynı gün, farklı ildeki nakilde ise kurum amirinin kırk sekiz saati geçmeyecek şekilde belirlediği süre içinde açık cezaevine giriş yapmalıdır (5275/m.58).
Av. Muhammet Ali BEYHAN
Bu konuda sorunuz mu var?
Bu yazının konusuyla ilgili genel nitelikteki sorunuzu aşağıdaki formdan iletebilirsiniz. Sorular yayımlanmadan önce incelenir; yalnız yanıtlanan sorular bu bölümde görünür.