Şirket çeki karşılıksız çıkarsa kim sorumlu olur?
Şirket çeki karşılıksız çıkarsa kim sorumlu diye bakıldığında, cezai sorumluluk şirkete değil, mali işlerini yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesine aittir. 5941 sayılı Çek Kanunu’nun 5. maddesi, hesap sahibi tüzel kişiyse çek karşılığını bulundurma yükümlülüğünü bu kişiye yükler. Çek kanuni ibrazda karşılıksız kalır ve bankaca karşılıksızdır işlemi yapılırsa, işleme sebebiyet veren kişi hakkında hamilin şikâyetiyle her çek için binbeşyüz güne kadar adli para cezası verilir.
Ceza yalnızca para cezasıyla sınırlı kalmaz. Mahkeme çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına da hükmeder; yasak, yargılama sırasında da mahkemece resen uygulanır. Çek karşılığını bulundurma yükümlülüğü ve buna bağlı cezai sorumluluk, şirket adına imza atan herkese değil, bu görevi taşıyan kişiye bağlanır; çek düzenleme yasağı ise tüzel kişi adına çek düzenleyenleri de kapsar. Bu yüzden şikâyetin hangi gerçek kişiye yöneldiği, şirket içindeki görev paylaşımına bakılarak belirlenir.
Mali işlerden sorumlu üye belirlenmemişse yönetim organındaki herkes mi sorumlu olur?
Evet, belirleme yoksa yükümlülük yönetim organını oluşturan gerçek kişilere aittir. Çek Kanunu’nun 5. maddesi bu hâli açıkça ayırır: mali işleri yürütmekle görevli üye belirlenmişse sorumlu o üyedir; belirlenmemişse yönetim organını oluşturan gerçek kişi veya kişilerin tamamı çek karşılığını bulundurmakla yükümlüdür.
Bu nedenle yönetim kurulu kararı, iç yönerge veya genel kurul kararı gibi görevlendirme belgeleri sorumluluğun kime ait olduğunu gösteren ilk kayıttır. Kanun metni, hangi tarihteki görev durumuna bakılacağını açıkça yazmaz. Görev değişikliği yaşanmış bir şirkette bu konu savunmanın en dikkatli kurulması gereken noktalarından biridir.
Çek düzenleme yasağı alan yetkili şirket yönetim organında görev alabilir mi?
Hayır, yasaklılık süresince sermaye şirketlerinin yönetim organlarında yeni görev alınamaz. Yasak, tüzel kişi adına çek düzenleyenlerle birlikte sermaye şirketi adına düzenlemede yönetim organına ve ticaret siciline tescilli şirket yetkililerine de uygulanır. Mevcut organ üyelikleri ise görev sürelerinin sonuna kadar devam eder; yani yasak, sürmekte olan üyeliği kendiliğinden sona erdirmez.
Yasak kararları UYAP üzerinden MERSİS ve Risk Merkezi’ne bildirilir. Bankalar çek hesabı açılışında başvuranın yasaklı olup olmadığını araştırır. Yasaklı kişinin yönetim organında bulunduğu tüzel kişiye bankanın çek defteri vermesi ayrıca yaptırıma bağlıdır; bu nedenle şirketin çek kullanımı, yetkilinin yasağından doğrudan etkilenebilir.
Karşılıksız çek davası nerede görülür, hangi ceza verilir?
Bu suçtan açılan davaya icra mahkemesi bakar ve İcra ve İflas Kanunu’nun 347 ile 349-353. maddelerindeki yargılama usulü uygulanır. Yetkili mahkeme, çekin ibraz edildiği veya hesabın açıldığı banka şubesinin bulunduğu yerdeki mahkemedir; hesap sahibinin ya da şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir.
Hâkim her çek için binbeşyüz güne kadar adli para cezası verir. Verilen ceza, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz; karşılıksız kalan tutara faiz veya gider eklenerek asgari sınır belirlenmez. Hamil çek bedelini ayrıca icra yoluyla da isteyebilir; bu yol kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip olarak yürür ve ceza davasından ayrı işler.
Adli para cezası ödenmezse hapse çevrilir mi, HAGB veya uzlaşma uygulanır mı?
Ödenmeyen adli para cezası hapse çevrilir. Çek Kanunu’nun 5. maddesi, 5275 sayılı Kanun’un 106. maddesinin üçüncü fıkrasındaki kamuya yararlı işte çalıştırma kararı verilmeden cezanın doğrudan hapis cezasına çevrilmesini öngörür. Yani ceza ödenmezse Cumhuriyet başsavcılığı kamuya yararlı işte çalıştırma yoluna gitmeden cezayı doğrudan hapse çevirir.
Aynı maddeye göre bu suçta ön ödeme ve uzlaşma uygulanmaz; hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına da karar verilemez. Bu üç kurum çoğu ceza dosyasında sonucu hafifleten yollardır; karşılıksız çekte kapalıdır. Dosyayı sonlandıran asıl yol, bir sonraki bölümde anlatılan ödeme veya şikâyetten vazgeçmedir.
Çek bedeli ödenirse veya hamil vazgeçerse dava düşer mi?
Evet. Karşılıksız kalan çek bedelini, kanuni ibraz tarihinden itibaren ticari işlerde uygulanan temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında yargılama aşamasında dava düşer. Mahkûmiyet kesinleşmişse hüküm bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılır. Kısmi ödeme bu sonucu doğurmaz; çek bedeli ve faiz tamamen ödenmelidir.
Hamil şikâyetinden vazgeçerse de aynı hüküm uygulanır; dava düşer veya kesinleşmiş hüküm kaldırılır. Genel usul için ceza davasında şikâyetten vazgeçme kurallarına ayrıca bakılabilir, ancak çek suçunda sonucu 5941 sayılı Kanun’un 6. maddesi belirler. Düşme veya hükmün kaldırılması hâlinde yasağın kaldırıldığı MERSİS ve Risk Merkezi’ne bildirilir. Çek 30 Nisan 2021’e kadar işlenen suçlarla ilgili değilse Geçici Madde 5’teki infazı durdurma ve taksit düzenlemesi uygulanmaz.
Çek düzenleme yasağı ne zaman ve nasıl kaldırılır?
Yasağın kalkmasının iki yolu vardır. Yargılama sonunda beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, düşme veya ret kararı verilirse, mahkeme aynı kararda yasağı kaldırır. Ayrıca yetkili kişinin ayrı bir başvuru yapmasına gerek kalmaz.
Mahkûm olan kişi, cezanın tamamen infazından itibaren üç yıl ve her hâlde yasağın konulduğu tarihten itibaren on yıl geçtikten sonra hükmü veren mahkemeden yasağın kaldırılmasını isteyebilir. Mahkemenin bu başvuru üzerine verdiği karara itiraz edilebilir. Çek bedelinin ödenmesi veya şikâyetten vazgeçilmesi ise mahkûmiyeti ve yasağı daha önce ortadan kaldıran ayrı yoldur.
Şirket yetkilisi karşılıksız çek davasında savunmasını nasıl hazırlar?
Savunmanın merkezinde, çek karşılığını bulundurma yükümlülüğünün kime ait olduğu durur. Mali işlerin yürütülmesiyle görevlendirmeyi gösteren yönetim kurulu kararı, imza sirküleri ve ticaret sicili kayıtları bu yüzden ilk toplanacak belgelerdir. Görevlendirme yoksa sorumluluğun yönetim organındaki herkese ait olabileceği hesaba katılmalıdır.
Çekin kanuni ibraz süresi içinde sunulup sunulmadığı ve bankanın düzenlediği karşılıksızdır işlemi de dosyanın dayanağıdır; ikisi de çek üzerindeki şerhten ve banka kayıtlarından kontrol edilir. Ödeme yapıldıysa dekontu ve çek bedeliyle faizin hesabını dosyaya sunun; bu belgeler düşme kararına gider. Çekin hileyle verildiği iddiası ise ayrı bir suç tipidir ve borç için sahte çek dolandırıcılık konusundaki değerlendirmeden ayrı yürür.
Şirket yetkilisinin yasak riski, ceza kesinleşmeden de yönetim organındaki konumunu etkileyebildiği için savunma dosyası erken hazırlanmalıdır; sürecin bütünü Ankara ceza avukatı hizmeti kapsamında dosya üzerinden takip edilebilir.
Av. Muhammet Ali BEYHAN
Bu konuda sorunuz mu var?
Bu yazının konusuyla ilgili genel nitelikteki sorunuzu aşağıdaki formdan iletebilirsiniz. Sorular yayımlanmadan önce incelenir; yalnız yanıtlanan sorular bu bölümde görünür.