İrtikap suçu, kamu görevlisinin görev nüfuzunu veya güvenini kötüye kullanarak bir kişiyi yarar sağlamaya yöneltmesidir ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 250. maddesinde üç şekilde düzenlenir. Şüpheli kamu görevlisi olsa da irtikap isnadında kural olarak soruşturma izni aranmaz; Cumhuriyet savcısı soruşturmayı doğrudan yürütür, ardından ifade öncesi haklar, gözaltı ve tutuklama riski değerlendirilir.
Kamu görevlisinin irtikap suçu nedir, icbar, ikna ve hatadan yararlanma nasıl ayrılır?
Kanun üç şekil sayar. İcbarda kamu görevlisi, görevinin sağladığı nüfuzu kötüye kullanarak kişiyi kendisine veya başkasına yarar sağlamaya zorlar. İknada görevin sağladığı güveni kötüye kullanır ve hileli davranışlarla kişiyi ikna eder. Hatadan yararlanmada ise ikna suretiyle yarar sağlama, kişinin içinde bulunduğu hatadan yararlanılarak gerçekleşir.
Fail yalnız kamu görevlisi olabilir; vatandaş irtikapta suçun mağdurudur. Haklı bir işin gereği gibi, hiç veya en azından vaktinde görülmeyeceği endişesiyle menfaat verilmesi, kanuna göre icbarın varlığını gösterir. Bu nedenle “işim yapılmazdı” korkusuyla yapılan ödeme ile görevlinin hile veya hata yoluyla aldığı ödeme birbirinden farklı şekillere girer.
İrtikap suçunun cezası kaç yıldır, dava zamanaşımı ne kadardır?
Ceza şekle göre değişir: icbarda beş yıldan on yıla, ikna suretiyle irtikapta üç yıldan beş yıla, hatadan yararlanmada bir yıldan üç yıla kadar hapis öngörülür. Aynı maddenin dördüncü fıkrası, menfaatin değeri ve mağdurun ekonomik durumu gözetilerek cezanın yarısına kadar indirilmesine imkân verir.
5237 sayılı Kanun’un 66. maddesi dava zamanaşımını cezanın üst sınırına göre belirler. Buna göre icbarda zamanaşımı on beş yıl, ikna ve hatadan yararlanmada sekiz yıldır. Zamanaşımını durduran veya kesen sebepler süreyi değiştirebileceğinden somut dosyada başlangıç ve kesilme tarihleri ayrıca hesaplanır.
İrtikap ile rüşvet arasındaki fark nedir, iddia rüşvete dönebilir mi?
Ölçüt kişinin iradesidir. 5237 sayılı Kanun’un 252. maddesi rüşveti, görevle ilgili işin yapılması veya yapılmaması için menfaat sağlanmasına ilişkin anlaşma olarak kurar. Menfaati veren kişi de alan kamu görevlisi de dört yıldan on iki yıla kadar hapisle cezalandırılır ve anlaşma varsa suç tamamlanmış sayılır. İrtikapta ise kişi zorlama, hile veya hata içinde menfaat verdiği için mağdur konumundadır.
Fark, dinleme ve teknik izleme tedbirleri bakımından da görünür. Rüşvet, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 135. maddesinin sekizinci fıkrası ile 140. maddesinin birinci fıkrasındaki suç listelerinde yer alır; irtikap bu listelerde yoktur. İddia ilk başta irtikap olarak kurulsa da ifadeler, para hareketleri veya yazışmalar tarafların serbestçe anlaştığını gösterirse rüşvete dönebilir ve vatandaş da şüpheli konumuna geçebilir. Rüşvetle ilgili etkin pişmanlık düzenlemesi rüşvette etkin pişmanlık yazısında ayrıca anlatılmıştır.
Kamu görevlisi hakkında irtikap soruşturması için soruşturma izni gerekir mi?
Kural olarak hayır. 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun görevleri sebebiyle işledikleri suçlarda kamu görevlileri için izin rejimi kurar; ancak 3628 sayılı Mal Bildiriminde Bulunulması, Rüşvet ve Yolsuzluklarla Mücadele Kanunu’nun 17. maddesinin birinci fıkrası, irtikap, rüşvet ve zimmet suçlarından sanık olanlar hakkında 4483 sayılı Kanun hükümlerinin uygulanmayacağını öngörür. 4483 sayılı Kanun da suçun niteliğine göre kanunlarda gösterilen usulleri saklı tutar.
Bu nedenle ihbarlar doğrudan Cumhuriyet başsavcılığına yapılır ve Cumhuriyet savcısı soruşturmaya doğrudan ve bizzat başlar; durumu atamaya yetkili amire bildirir. Bu bildirim bir izin başvurusu değildir. Ön inceleme, otuz günlük süre veya izne itiraz gibi 4483 sayılı Kanun usulleri irtikap soruşturmasının olağan akışı sayılmaz.
İstisnalar vardır. 3628 sayılı Kanun’un 17. maddesinin ikinci fıkrasına göre bu dışlama müsteşarlar, valiler ve kaymakamlar hakkında uygulanmaz; üçüncü fıkra ise kamu görevlisine görevi veya sıfatı nedeniyle uygulanan özel soruşturma usullerini saklı tutar. Şüphelinin sıfatı bu gruplardan birine giriyorsa izlenecek yol dosyaya göre ayrıca belirlenmelidir.
Ceza soruşturmasıyla birlikte idari bir disiplin işlemi de gündeme gelebilir; bu işlemlere karşı izlenecek yol memur disiplin cezasına itiraz ve iptal davası yazısında ceza soruşturmasından ayrı olarak anlatılır.
İrtikap soruşturmasında ifade vermeden önce avukat çağırılmalı mı?
Şüpheli, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 147. maddesine göre ifadesi alınmadan önce suçlamanın kendisine anlatılmasını, müdafi seçmeyi ve ifade sırasında hazır bulundurmayı, müdafi seçecek durumda değilse baro tarafından görevlendirilmesini isteme ve açıklamada bulunmama haklarına sahiptir. Avukatın görüşme ve ifade sırasında yanında bulunma hakkı kısıtlanamaz. Müdafi hazır olmadan kollukta alınan ifade, hâkim veya mahkeme önünde doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz.
Zorunlu müdafilik, alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçlarda kendiliğinden doğar. İrtikapta icbarın alt sınırı tam beş yıl olduğundan bu hüküm otomatik işlemeyebilir; bu hâlde şüpheli isterse baro müdafi görevlendirir. Bu yüzden ifade günü beklenmeden avukat talebini baştan bildirin. Çağrı kâğıdının ne anlama geldiği ve gidilmediğinde ne olacağı ifadeye çağrıldım gitmezsem ne olur yazısında açıklanır.
İrtikap iddiasıyla gözaltı ve tutuklama ne zaman söz konusu olur?
5271 sayılı Kanun’un 91. maddesi gözaltını zorunluluk ve kişinin suç işlediği şüphesini gösteren somut delil şartına bağlar. Gözaltı, yakalama yerine en yakın hâkime gönderme süresi hariç, yakalamadan itibaren yirmi dört saati geçemez. Gözaltı sürerken ifade öncesi haklar da kesintisiz geçerlidir.
Tutuklama için kuvvetli suç şüphesini gösteren somut deliller ve bir tutuklama nedeni gerekir: kaçma şüphesi, delilleri karartma ya da tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı. Tedbir ölçülü olmalıdır. Soruşturma aşamasında sulh ceza hâkimi savcının istemiyle karar verir ve kararda adli kontrolün yetersiz kalacağını somut olgularla gösterir. Tutukluluk soruşturmada en geç otuz günlük aralıklarla incelenir; tahliye istemi ve tutuklama kararına itiraz yolu açıktır, ayrıntıları tutuklama kararına itiraz yazısında bulabilirsiniz.
Soruşturmada adli kontrol tutukluluğa döner mi, hangi yükümlülükler uygulanır?
Tutuklama nedenlerinin varlığında hâkim, tutuklama yerine adli kontrole karar verebilir. 5271 sayılı Kanun’un 109. maddesi yurt dışına çıkmama, düzenli imza verme, güvence yatırma, konutu terk etmeme ve belirli bir bölgeden ayrılmama gibi yükümlülükleri sayar. Yükümlülüğün devamı en geç dört aylık aralıklarla incelenir.
Adli kontrol süresi kural olarak cezadan mahsup edilmez; konutu terk etmeme yükümlülüğünde ise her iki gün bir gün sayılır. Adli kontrol kararlarına itiraz edilebilir. Yükümlülükleri isteyerek yerine getirmeyen şüpheli hakkında yetkili yargı mercii hemen tutuklama kararı verebilir; yani adli kontrol, uyulmadığında tutukluluğa dönüşme riski taşır. İmza günlerine ve yurt dışı yasağına uymak bu riski azaltan somut bir adımdır.
İrtikap davasına hangi mahkeme bakar, suç görevi kötüye kullanmaya dönüşebilir mi?
5235 sayılı Adli Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun’un 12. maddesi icbar ve ikna suretiyle irtikap davalarını ağır ceza mahkemesinin görevine verir. Hatadan yararlanma ise görev belirlenirken cezanın üst sınırı esas alındığından asliye ceza mahkemesinde görülür.
Mahkeme eylemi farklı nitelendirebilir. 5237 sayılı Kanun’un 257. maddesinin birinci fıkrası görevi kötüye kullanmayı altı aydan iki yıla kadar hapisle cezalandırır; bu madde yalnız kanunda ayrıca suç olarak tanımlanan haller dışında uygulanır. Eylem rüşvete de dönebilir. Vasıf görevi kötüye kullanmaya dönerse 3628 sayılı Kanun’un irtikap, rüşvet ve zimmet için öngördüğü dışlamanın bu suça uygulanıp uygulanmayacağı ve 4483 sayılı Kanun rejiminin gündeme gelip gelmeyeceği ayrıca değerlendirilmesi gereken bir sorundur. Dosyanız için yetkili mahkemeyi ve savunma planını belirlemek üzere Ankara ceza avukatı ile suç vasfına ilişkin delilleri baştan gözden geçirebilirsiniz.
Av. Muhammet Ali BEYHAN
Bu konuda sorunuz mu var?
Bu yazının konusuyla ilgili genel nitelikteki sorunuzu aşağıdaki formdan iletebilirsiniz. Sorular yayımlanmadan önce incelenir; yalnız yanıtlanan sorular bu bölümde görünür.