Bonoda eksik unsur olursa senet kambiyo vasfını kaybeder mi?
Bonoda eksik unsur varsa ve kanun bu eksikliği kendisi tamamlamıyorsa senet bono sayılmaz, bono sayılmayan senetle de kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip yapılamaz. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 776. maddesi bonoda bulunması gereken unsurları sayar; Kanun’un 777. maddesinin birinci fıkrası bunlardan birini içermeyen senedin bono sayılmayacağını söyler. Bazı unsurlar için ise aynı maddenin sonraki fıkraları tamamlayıcı kural getirir.
Yedi unsur şunlardır: senet metninde “bono” veya senedin düzenlendiği dildeki karşılığı, kayıtsız şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi, vade, ödeme yeri, ödemenin yapılacağı kişi olan lehtar, düzenlenme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası. Bunlardan vade, ödeme yeri ve düzenleme yeri için kanun boşluk doldurur; diğerleri için doldurmaz.
Bu ayrım alacaklının yol seçimini belirler. Eksik unsur tamamlanabilen türdense senet bono olarak kalır ve kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip açılabilir. Tamamlanamayan türdense senet adi senet gibi ele alınır ve alacak genel yollarla aranır.
Vade, ödeme yeri veya düzenleme yeri yazılmamışsa senet yine bono sayılır mı?
Vade yazılmamışsa senet yine bono sayılır; Türk Ticaret Kanunu’nun 777. maddesinin ikinci fıkrası vadesi belirtilmeyen bonoyu görüldüğünde ödenecek senet kabul eder. Böyle bir bonoda alacaklı, senedi borçluya göstererek ödeme isteyebilir; görüldüğünde ödenecek bonoda bu ibrazın düzenlenme gününden itibaren bir yıl içinde yapılması gerekir.
Ödeme yeri yazılmamışsa üçüncü fıkra devreye girer: senette başka bir açıklık yoksa düzenleme yeri aynı zamanda ödeme yeri ve düzenleyenin yerleşim yeri sayılır. Ödeme yerinin boş olması bu yüzden tek başına kambiyo vasfını ortadan kaldırmaz.
Düzenleme yeri yazılmamışsa dördüncü fıkraya göre düzenleyenin adının yanında yazılı yer düzenleme yeri sayılır. Örneğin düzenleyenin adının yanında yalnız bir şehir veya ilçe adı yazılıysa kanun o yeri düzenleme yeri sayar. Adının yanında da bir yer yoksa senet bono sayılmaz.
Düzenleme yerinin yeterli olup olmadığı somut senede bağlıdır ve tartışmaya açıktır. Adının yanında belirsiz bir yer yazan senet, kambiyo takibinde borçlunun itirazına açık hâle gelebilir; bu nedenle böyle bir senedin dikkatle değerlendirilmesi gerekir.
Bono tarihi, lehtar adı veya imza eksikse takip yapılabilir mi?
Hayır. Bono kelimesi, kayıtsız şartsız ödeme vaadi, lehtar, düzenlenme tarihi ve düzenleyenin imzası için Türk Ticaret Kanunu’nun 777. maddesi tamamlayıcı kural içermez. Bunlardan biri eksikse senet bono sayılmaz ve kambiyo takibinin dayanağı olamaz.
Bu unsurlardaki eksikler arasında senet metninde “bono” kelimesinin geçmemesi, tarihin boş bırakılması, lehtarın yazılmaması ve ödeme vaadinin bir şarta bağlanması sayılabilir. Ödeme vaadi şarta bağlanmışsa, örneğin “şu iş tamamlanırsa öderim” denmişse, vaat kayıtsız şartsız olmadığı için senet yine bono sayılmaz. İmzası olmayan senet ise kimsenin borcunu göstermez.
İmzalı olup tarih, lehtar veya benzeri bir unsuru eksik kalan senet değersiz olmaz. Böyle bir senet, altındaki borç ilişkisini ispatlayan bir belge olarak kullanılabilir; ancak alacaklı kambiyo yoluna özgü hızlı haciz imkânını kaybeder.
Borçlu kambiyo vasfı yok diye şikâyet ederse süre ve sonuç ne olur?
Borçlu, ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gün içinde icra mahkemesine şikâyet eder; 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun 168. maddesinin 3 numaralı bendi senedin kambiyo senedi vasfını taşımadığı iddiası için bu süreyi öngörür. Genel şikâyet süresi olan yedi günle karıştırılmamalıdır; kambiyo vasfı şikâyetinde süre daha kısadır.
Sürede gelen şikâyet veya itiraz üzerine Kanun’un 170/a maddesi, icra mahkemesinin senedin kambiyo vasfı taşımadığını kendiliğinden dikkate alıp takibi iptal edebilmesini düzenler. Yani borçlu şikâyetinde eksik unsuru göstermese bile mahkeme senedi bu açıdan inceleyebilir. Bu kendiliğinden iptal yetkisinin bir istisnası vardır: borçlu imzaya itirazını geri almışsa veya borcu kısmen ya da tamamen kabul etmişse hüküm uygulanmaz.
Alacaklı ödeme emri tebliğ edildikten sonra senedi, unsurları ve takip talebini gözden geçirmeli; şikâyet dilekçesi geldiyse cevabında 777. maddedeki tamamlayıcı kuralları somut senet üzerinde göstermelidir. İcra mahkemesi şikâyeti kabul ederse takip iptal edilir; alacak ise ortadan kalkmaz, yalnız izlenecek yol değişir.
Genel haciz yoluyla takip nedir ve kambiyo takibi iptal edilirse alacak nasıl tahsil edilir?
Genel haciz yoluyla takip, ilama veya kambiyo senedine dayanmayan para alacaklarında uygulanan olağan ilamsız icra takibi yoludur; alacak adi bir senede de dayanabilir. Alacaklı İcra ve İflas Kanunu’nun 58. maddesine göre takip talebi verir, borçluya ödeme emri gider ve Kanun’un 60. maddesi uyarınca borçlu yedi gün içinde borcu öder ya da itiraz eder. Eksik unsurlu bono, bu takipte alacağın dayanağı olan belge olarak sunulabilir.
Borçlu takibe itiraz ederse takip durur. Alacaklının önünde iki yol vardır. Birincisi, Kanun’un 67. maddesi uyarınca itirazın tebliğinden itibaren bir yıl içinde itirazın iptali davası açmaktır. İkincisi, takibin imzası ikrar edilen veya noterlikçe tasdik edilen, borç ikrarını içeren bir senede ya da resmî dairelerin veya yetkili makamların yetkileri dahilinde ve usulüne göre verdikleri bir makbuz veya belgeye dayanması hâlinde, Kanun’un 68. maddesi gereğince itirazın tebliğinden itibaren altı ay içinde itirazın kaldırılmasını istemektir. Eksik unsurlu senedin bu şartları taşıyıp taşımadığı somut senede bağlıdır.
Kambiyo takibi iptal edildikten sonra genel haciz yoluna geçmek için yeni bir takip talebi verilir. İptalin hangi gerekçeyle verildiği, yeni takipte senedin ispat değerini ve itirazın iptali davasında kullanılacak delilleri belirler. Bu aşamada dosyanın icra hukuku yönünden birlikte değerlendirilmesi süre kaçırma riskini azaltır.
Kambiyo vasfını kaybeden bonoda zamanaşımı hangi süreye tabidir?
Bono olarak geçerli senette kabul edene karşı istemler vadeden itibaren üç yılda zamanaşımına uğrar; bu süre Türk Ticaret Kanunu’nun 749. maddesinin birinci fıkrasında poliçe için düzenlenmiş, bonoda da 778. madde aracılığıyla uygulanır. Senet bono sayılmazsa bu kısa süre dayanak olmaz.
Bono sayılmayan senet, altındaki alacağı gösteren adi bir belgedir. Alacak ise 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 146. maddesi uyarınca, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça on yıllık zamanaşımına tabidir. Dolayısıyla eksik unsur, kambiyo yolunu kapatırken alacak için daha uzun bir süre doğurabilir.
Senedin dayandığı temel ilişkiye özgü daha kısa bir süre varsa o ilişki ayrıca incelenmelidir; on yıl, her alacak için geçerli sayılacak bir süre değildir. Borçlu takipte zamanaşımını ileri sürerse sonuç, icra takibinde zamanaşımı itirazı kuralları ve senedin bono olup olmadığı birlikte değerlendirilerek belirlenir.
Takip başlatmadan önce bonoda hangi kontroller yapılmalıdır?
Takip talebi vermeden önce senedin üzerinde şu noktalar tek tek kontrol edilmelidir:
- Senet metninde “bono” veya karşılığı olan ifade, kayıtsız şartsız ödeme vaadi, lehtar, düzenlenme tarihi ve düzenleyenin imzası bulunmalıdır.
- Vade, ödeme yeri veya düzenleme yeri boşsa 777. maddedeki tamamlayıcı kuralın o senet için işleyip işlemediği, özellikle düzenleyenin adının yanında yer yazıp yazmadığı kontrol edilmelidir.
- Takip talebine senedin aslı ve borçlu sayısı kadar onaylı örnek eklenmelidir; İcra ve İflas Kanunu’nun 167. maddesinin ikinci fıkrası bunu arar.
- Düzenleme yeri gibi tartışmalı bir nokta varsa kambiyo yolunun yanında genel haciz yolu da yedek seçenek olarak düşünülmelidir.
Senet tartışmalıysa genel haciz yolu daha yavaş olabilir ama kambiyo takibinin iptal edilip sürenin boşa gitmesi riskini taşımaz. Hangi yolun seçileceği senedin görünümüne ve borçlunun olası itirazlarına bağlıdır; son pratik adım, senet aslı üzerindeki unsur kontrolünü takip talebinden önce tamamlamak ve beş günlük şikâyet sürecine hazırlıklı girmektir.
Av. Muhammet Ali BEYHAN
Bu konuda sorunuz mu var?
Bu yazının konusuyla ilgili genel nitelikteki sorunuzu aşağıdaki formdan iletebilirsiniz. Sorular yayımlanmadan önce incelenir; yalnız yanıtlanan sorular bu bölümde görünür.