Çek kayboldu ne yapılır, senet çalınırsa ilk adım nedir?
Çek kayboldu ne yapılır diye soran hamil, önce olayı tutanağa bağlamalı ve hemen asliye ticaret mahkemesinden ödeme yasağı istemelidir. Çeki bulan kişi bankaya ibraz ederse bedeli tahsil edebileceğinden, asıl koruma bu mahkeme kararıdır.
İlk gün şu sırayı izleyin: kaybın veya çalınmanın yerini ve saatini gösteren bir tutanak alın, çekin keşideci, tutar, vade, banka şubesi ve seri numarası bilgilerini yazıya dökün ve çekin ödeneceği bankayı durumdan haberdar edin. Bankaya bildirim hazırlığın bir parçasıdır; çeki hukuken ödemeye karşı koruyan işlem ise mahkemenin vereceği ödeme yasağıdır.
Senedin elden çıkması hâlinde izlenecek yolu 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 757. maddesi düzenler: iradesi dışında senedi yitiren kişi, mahkemeden muhatabın ödeme yapmasının yasaklanmasını isteyebilir. Aynı Kanun’un 778. maddesi bonoda 757 ila 765. maddelerin, 818. maddesi ise çekte 757 ila 763. maddelerle 764. maddenin birinci fıkrasının uygulanacağını söyler. Çek Kanunu’nda ayrı bir zayi usulü yoktur; çek de bu hükümlere tabidir. Çek elinizdeyse ve karşılıksız çıktıysa izlenecek yol farklıdır; bunu karşılıksız çekte hamilin hakları ve ibraz süresi yazısı anlatır.
Çek iptali davası hangi mahkemede ve kim tarafından açılır?
Görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesidir. Yetkili mahkeme, çekin ödeneceği yerdeki veya hamilin yerleşim yerindeki asliye ticaret mahkemesidir; hamil bu iki yerden birini seçebilir.
Ödeme yasağını ve iptali, senedi iradesi dışında elinden çıkaran kişi ister. Bu kişi çoğunlukla hamil, lehtar veya senedi ciro yoluyla alan cirantadır. Çeki düzenleyen keşideci ise senedi kaybetmiş sayılmadığı için kural olarak bu davayı açamaz; keşideci ödemeden kaçınmak istiyorsa başka hukuki yollara bakılır.
Kanun iptal davası için bir son başvuru günü koymaz. Buna rağmen beklemek risklidir: çek bu arada tahsile sunulursa bedel başkasına ödenebilir. Bu nedenle ödeme yasağı talebi dava dilekçesiyle birlikte ya da dilekçeden önce hemen verilmelidir.
Ödeme yasağı kararı nasıl alınır, teminat istenir mi?
Ödeme yasağı için dilekçede senedin kaybolduğunu veya çalındığını, senedin ayırt edici bilgilerini ve ödemenin durdurulmasını talep edersiniz. Mahkeme talebi uygun bulursa muhatabın ödeme yapmasını yasaklar. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 757. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca mahkeme, ödemeyi meneden kararda muhataba vade geldiğinde bedeli tevdi etme izni verir ve tevdi yerini gösterir. Tevdi, bedelin ödenmek yerine mahkemenin göstereceği yere bırakılmasıdır.
Uygulamada mahkemeler ödeme yasağı için teminat isteyebilir ve çek bedelinin yaklaşık yüzde 15’i sık görülen bir orandır. Bu oran kanunda yazılı değildir; teminat miktarını mahkeme belirler ve mahkemeden mahkemeye değişir. Kanundaki teminat ise ayrı bir konudur: 765. madde, iptal kararından önce kabul edene karşı bedelin ödenmesinde teminat aranmasını düzenler. Dolayısıyla ödeme yasağı için istenen teminatla 765. maddedeki teminat birbirine karıştırılmamalıdır.
Tevdi izni sayesinde para muhatap banka veya borçlu tarafından mahkemenin gösterdiği yerde tutulur. Böylece senedi bulan kişi tahsile gitse bile bedel ona ödenmez.
Çeki eline geçiren kişi belliyse iade davası nasıl işler?
Çeki bulan veya alan kişi biliniyorsa iptal yerine iade yolu işler. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 758. maddesi uyarınca mahkeme, senedi eline geçiren kişinin bilindiği durumda dilekçe sahibine iade davası açması için uygun bir süre verir. Süre kanunda gün olarak belirtilmez; mahkeme takdir eder.
Bu süre içinde iade davası açılmazsa ödeme yasağı kalkar. Yasağın kalkması çekin ödenebileceği anlamına geldiğinden, süreyi kaçırmamak için dava açıldığını gösteren belgeyi mahkemeye süresinde sunun.
Örneğin çeki ticari ilişki içinde tanıdığınız birinin aldığını biliyorsanız iade davası bu kişiye karşı açılır; kimin aldığı bilinmiyorsa bir sonraki bölümdeki ilanlı iptal yolu gerekir.
Çeki eline geçiren bilinmiyorsa ilanla iptal ne kadar sürer?
Çeki kimin eline geçirdiği bilinmiyorsa iptal davası açılır. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 759. maddesi, dilekçe sahibinin senedin elinde iken zıyaa uğradığını inandırıcı delillerle göstermesini ve senedin suretini sunmasını ya da esas içeriği hakkında bilgi vermesini ister.
Mahkeme zıyaa ilişkin açıklamaları inandırıcı bulursa, senedi eline geçireni getirmeye davet eden ve aksi hâlde iptal kararı verileceğini ihtar eden bir ilan yaptırır. İlan, Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde üç kez yayımlanır. Getirme süresi en az üç ay, en çok bir yıldır; vadesi gelmiş senette ilk ilan gününden, vadesi gelmemiş senette vadenin gelmesinden itibaren işler. Vadesi gelmiş senette zamanaşımı üç aydan önce dolacaksa mahkeme süreyi üç aya bağlı kalmadan belirleyebilir.
Senet bu süre içinde mahkemeye sunulmazsa mahkeme senedin iptaline karar verir. Senet süre içinde mahkemeye sunulursa mahkeme, senedi sunan kişiye karşı iade davası açması için dilekçe sahibine uygun bir süre verir. Dilekçe sahibi bu sürede dava açmazsa senet sunana geri verilir ve ödeme yasağı kalkar. Getirme süresi bu kadar uzun olabildiğinden ilanlı iptal, yalnız ödeme yasağı almaktan çok daha uzun bir yoldur.
Çek veya bono iptal edildikten sonra alacak nasıl tahsil edilir?
İptal kararı senet elinizde olmasa da alacağınızı ileri sürmenize imkân tanır. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 764. maddesi uyarınca iptale rağmen dilekçe sahibi, kabul edene karşı istem hakkını ileri sürebilir.
Bono ile çek burada ayrılır. Bonoda 764. maddenin tamamı ve 765. madde uygulanır; iptalden önce kabul edene bedelin tevdii veya teminat karşılığı ödenmesi yükümü doğabilir. Çekte ise 818. madde yalnızca 757 ila 763. maddeleri ve 764. maddenin birinci fıkrasını sayar. İkinci fıkra ve 765. madde çek için atıf listesinde bulunmadığından, bono için geçerli sonucu çek için kendiliğinden varsaymayın. İptal edilen çekte alacağın hangi yoldan tahsil edileceği, çekin durumuna göre ayrı bir hukuki değerlendirme gerektirir.
Senet elde kalsaydı alacak, kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip ile istenebilirdi; iptalden sonra hangi takip yolunun açık olduğu, iptal kararının ve ilan belgelerinin içeriğine bağlıdır. Bu değerlendirme için dosyayı Ankara icra avukatı ile birlikte gözden geçirebilirsiniz.
Kaybolan çek veya senet için mahkemeye hangi belgeler hazırlanır?
Kanun belge listesi saymaz; 759. madde yalnızca inandırıcı delil ile senet suretini veya esas içerik bilgisini ister. Mahkemeler uygulamada şu belgeleri arar:
- Kaybın veya çalınmanın yerini, zamanını ve koşullarını gösteren olay tutanağı veya şikâyet kaydı.
- Olayı bilen tanıkların adları ve ulaşılabilir bilgileri.
- Çekin bankaya bildirildiğini gösteren yazışma veya dilekçe.
- Çekin fotokopisi, fotoğrafı veya mümkünse bankadan alınan suret.
- Çekin düzenleme tarihi, vadesi, tutarı, keşidecisi, banka şubesi, hesap ve seri numarası.
- Çekin hangi alacağa karşılık alındığını gösteren fatura, sözleşme veya yazışma.
Bu liste mahkemeye göre değişebilir; asıl ölçü, senedin elinizde iken kaybolduğunu ve içeriğini mahkemeye inandırıcı biçimde göstermektir. Suretiniz yoksa vadenin ve tutarın başka bir kayıttan, örneğin muhasebe kaydı ya da keşideciyle yazışmadan gösterilebilmesi için bunları dilekçeden önce toplayın.
Av. Muhammet Ali BEYHAN
Bu konuda sorunuz mu var?
Bu yazının konusuyla ilgili genel nitelikteki sorunuzu aşağıdaki formdan iletebilirsiniz. Sorular yayımlanmadan önce incelenir; yalnız yanıtlanan sorular bu bölümde görünür.