Trafik kazasında hatır taşıması, hatır için karşılıksız yolculuk ilişkisini ifade eder; değerlendirmede yolculuğun amacı ve karşılıksızlık araştırılır. Arkadaşlık, aile bağı veya ücret ödenmediği açıklaması üzerinden doğrudan tazminat sonucu çıkarmak yerine, yolculuğun nasıl kararlaştırıldığı ve hangi koşullarda gerçekleştiği ortaya konulmalıdır.
Trafik Kazasında Hatır Taşıması Nedir, Her Ücretsiz Yolculuğu Kapsar mı?
2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu'nun 87. maddesi, hatır için karşılıksız taşınan kişinin yaralanması veya ölmesi hâlinde işletenin ya da araç işleticisinin bağlı olduğu teşebbüs sahibinin sorumluluğunu genel hükümlere bırakır. Motorlu aracın kişiye aynı amaçla karşılıksız verilmesi de maddede düzenlenir. Dolayısıyla yolcu olarak taşınma ile aracın kullanılması için verilmesi ayrı ayrı ele alınmalıdır.
Genel hükümlere gönderme, ücretsiz taşınan kişinin bütün tazminat haklarının ortadan kalktığı anlamına gelmez. Madde, sorumluluğun hangi hukukî çerçevede inceleneceğini gösterir. Bundan tek başına sigorta şirketinin her talebi karşılayacağı veya hiçbir talebi karşılamayacağı sonucu da çıkarılamaz.
Örneğin bir arkadaşın evine bırakılması anlatılırken yolculuğun kimin isteğiyle başladığı, gidilecek yer ve ödeme konuşulup konuşulmadığı açıklanabilir. Bu örnek, belirli bir yolculuğun mutlaka hatır taşıması sayılacağını göstermez. Ücretsiz olduğu söylenen yolculuğun gerçek koşullarını anlatmak için bir başlangıçtır. Tek taraflı trafik kazasında yolcu tazminatı konusunu inceleyen kişi açısından da önce araçtaki konumun ve yolculuk ilişkisinin açıklığa kavuşturulması yararlıdır.
Yakıt Katkısı ve Aile İlişkisi Nasıl Değerlendirilir?
Sigorta Tahkim Komisyonunun yayımladığı 18.09.2020 tarihli, 2020/İHK-16173 sayılı İtiraz Hakem Heyeti kararında; yolculuğun amacı, işletenle aile bağı, ücret ödenmesi ve yakıt veya yolculuk giderine katılım hakkında dosyada bilgi ya da delil bulunmadığı değerlendirilmiştir. Bu nedenle yakıt parası verildiği veya verilmediği anlatılırken, mevcut kaydın tam olarak neyi gösterdiği açıklanmalıdır.
Örneğin bir ödeme kaydını hazırlarken tarihini, miktarını, kime gönderildiğini ve açıklamasını birlikte saklamak yararlıdır. Yolculuk öncesindeki mesajda gider paylaşımından söz ediliyorsa mesajın yalnız ödeme cümlesi değil, konuşmanın ilgili bağlamı da korunmalıdır. Bunlar belge düzenleme önerileridir; belirli tutardaki katkının taşımanın niteliğini kesin olarak değiştireceği veya değiştirmeyeceği anlamına gelmez.
Aynı kararın gerekçesinde aile bireyleri arasındaki taşıma ve ücretsiz taşımanın yasal zorunluluktan kaynaklandığı durumlar için hatır taşımasının uygulanmayacağı yönünde değerlendirme yer alır. Bu açıklama, tarihli bir tahkim kararının gerekçesidir; bütün akrabalık ilişkilerine uygulanacak bağlayıcı bir kural veya güncel Yargıtay yaklaşımı olarak sunulamaz.
Aile ilişkisini anlatırken yalnız “akrabam” demek yerine, kimler arasında nasıl bir bağ bulunduğunu ve yolculuğun hangi ihtiyaç için yapıldığını belirtmek daha açıklayıcıdır. Araç bir işletmeyle bağlantılıysa bu bağlantının da olay anlatımında gösterilmesi, sürücüyle olan kişisel ilişkinin aracın kullanım amacıyla karıştırılmasını önler.
Hatır Taşıması Tartışmasında Hangi Bilgi ve Belgeler Yararlıdır?
Anılan 2020 kararında karşılıksız taşımanın kanıtlanamamasının sonucu sigorta şirketine yüklenmiş ve şirketin hatır taşımasına ilişkin itirazı reddedilmiştir. Kararın bu kısmı, yalnız “ücret ödenmedi” iddiasına dayanmak ile yolculuğun koşullarını dosyaya yansıtmak arasındaki farkı gösterir. Karardaki sonuç her yeni dosya için peşinen kabul edilemez.
Mevcut belgeleri düzenlerken aşağıdaki ayrım kullanılabilir. Bu liste zorunlu başvuru evrakı listesi değildir; yolculuğun koşullarını açıklamaya yardımcı olabilecek kayıtları gösterir:
- Yolculuğun kararlaştırılması: Hukuka uygun elde edilmiş mesajlar, görüşmenin tarihi ve yolculuğu doğrudan bilen kişilerin anlatımları.
- Ödeme ve giderler: Mevcut dekontlar, yakıt fişleri ve masraf paylaşımına ilişkin yazışmalar.
- Yolculuğun amacı: Varsa görev yazısı, toplantı bilgisi, işyeri belgesi veya güzergâh açıklaması.
- Olay anlatımı: Kaza belgelerinde ve önceki ifadelerde yolculuğun nedeni hakkında bulunan açıklamalar.
Belgeleri tarih sırasıyla ayırmak, hangi bilginin doğrudan kayda dayandığını ve hangisinin kişinin hatırlamasından ibaret olduğunu görmeyi kolaylaştırır. Eksik bilgiyi kesinmiş gibi tamamlamamak, farklı anlatımlar varsa bunları saklamadan belirtmek gerekir. Bir kayıt bulunmamasıyla olayın hiç yaşanmamış olması aynı şey değildir; mevcut belgenin gösterdiğinden fazlasını ileri sürmemek önemlidir.
Trafik kazası sonrası yapılması gerekenler kapsamında saklanan kaza ve sağlık belgelerinin yanında, yolculukla ilgili mevcut kayıtları ayrı bir dosyada toplamak sonraki incelemeyi kolaylaştırabilir.
Hatır Taşıması İndirimi İçin Sabit Bir Oran Var mı?
Karayolları Trafik Kanunu'nun 87. maddesi sabit bir indirim yüzdesi belirlemez. Bu maddeden hareketle sayısal bir kesinti hesaplamak veya her dosyaya aynı oranı uygulamak mümkün değildir. Önce taşımanın niteliğine ilişkin tartışmanın hangi olgulara dayandığı anlaşılmalıdır.
Bir ödeme teklifinde hatır taşıması kesintisi gösteriliyorsa, inceleme için teklifin tamamını ve varsa hesap ekini saklamak yararlıdır. Kesintinin adı, tutarı, açıklanan gerekçesi ve dayanak gösterilen belgeler ayrı ayrı işaretlenebilir. Böylece hangi noktaya cevap aranacağı somutlaşır. Bu hazırlık belirli bir hesaplama sırasını veya kesintinin hukukî geçerliliğini kabul etmek anlamına gelmez.
Yaralanmalı trafik kazası tazminat hesaplama konusundaki genel bilgiler, eldeki teklifte açıklanmayan hatır taşıması gerekçesinin yerine geçmez. Okuyucu açısından önemli olan, hesaplanan miktarla taşıma ilişkisinin niteliğine ilişkin iddiayı birbirinden ayırabilmektir.
Somut Olay İncelemesine Nasıl Hazırlanılır?
İlk olarak kazanın tarihi, araçta bulunan kişinin konumu, yolculuğun başlangıç ve varış noktası ile bilinen amacı kısa bir olay özeti hâline getirilebilir. Ardından ödeme veya gider paylaşımı açıklaması mevcut belgelerle eşleştirilebilir. Sürücü, araç sahibi ve yolculukla bağlantılı işletme hakkında bilinen bilgiler birbirine karıştırılmadan yazılmalıdır.
İkinci olarak, varsa hatır taşıması iddiasını içeren yazı veya teklif ayrı tutulabilir. Bu belgede hangi olayın gerekçe gösterildiği, hangi kaydın eksik olduğu ve hangi açıklamanın tartışmalı kaldığı belirlenebilir. Kişisel değerlendirmeleri belgelerde yazan ifadelerden ayırmak, trafik kazası tazminat davası hakkında yapılacak görüşmede sorunun daha açık anlatılmasını sağlar.
Bu hazırlığın amacı bir sonucu önceden ilan etmek değil, karşılıksız taşıma iddiasının somut dayanağını görünür kılmaktır. Bir arkadaşlık veya aile ilişkisinin varlığını belirtmekle yetinmeden, yolculuğun gerçek koşullarını açıklayan tutarlı bir dosya hazırlanması yararlıdır.
Av. Muhammet Ali BEYHAN
