Koruma tedbiri tazminatı başvurusunda doğru merci, uygulanan tedbir ve talebin hukuki nedenine göre belirlenir. Beraat veya takipsizlik sonrasında yapılan bazı başvuruları Tazminat Komisyonu, kanuna aykırı işlem iddiasına dayanan diğer talepleri ise ağır ceza mahkemesi inceler. Bu nedenle önce kararın sonucu, tedbirin türü ve hangi zararın istendiği birlikte okunmalıdır.
Koruma tedbiri tazminatı için hangi merciye başvurulur?
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.141 ve m.142, suç soruşturması veya kovuşturmasındaki belirli tedbirler nedeniyle Devletten maddi ve manevi zararların istenmesini düzenler. Güncel görev ayrımında m.141/1-e, f ve l kapsamındaki istemler Komisyona yöneltilir. Aynı maddenin diğer bentlerine dayanan taleplerde ağır ceza mahkemesi yolu değerlendirilir. Dilekçenin yalnız “haksız tutuklama” başlığını taşıması hangi merciin görevli olduğunu göstermez.
Kanuna uygun yakalama veya tutuklamayı beraat ya da kovuşturmaya yer olmadığı kararı izlediyse, CMK m.141/1-e kapsamındaki başvuru Tazminat Komisyonuna yapılır. Kesinleşmiş karar, kesinleşmenin tebliğ edildiğini ve özgürlüğün kısıtlandığı tarihleri gösteren kayıtlarla birlikte incelenmelidir. Mahkûmiyet hâlinde gözaltı ve tutukluluk süresi hükümlülük süresini aşmışsa veya suç için kanunda yalnız para cezası öngörüldüğünden bu cezaya hükmedilmişse m.141/1-f gündeme gelir; hüküm ve süre hesabı bu başvurunun temel belgeleridir.
Konutu terk etmeme veya maddede belirtilen bağımlılıktan arınma amacıyla tedavi ya da muayene yükümlülüğü uygulandıktan sonra beraat veya kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilmişse m.141/1-l değerlendirilir. Adli kontrol kararının kapsamı ve uygulama tarihleri, kesinleşmiş sonuçla birlikte okunmalıdır.
Kanuni koşullar dışında yakalama veya tutuklama, gözaltı süresinin aşılması ya da kanundaki başvuru imkânından yararlandırılmama iddialarında ilgili m.141/1-a, b veya k bendi ve ağır ceza mahkemesi yolu incelenir. Karar, tutanak, saat kaydı ve başvuru evrakı iddia edilen ihlali göstermek için önemlidir. Ölçüsüz arama veya koşulları oluşmadan elkoyma ile eşyanın korunmaması, amaç dışı kullanılması ya da zamanında geri verilmemesi hâllerinde ise m.141/1-i veya j kapsamında arama, elkoyma ve teslim tutanakları ile zarar belgeleri birlikte değerlendirilir.
Bu örnekler sık karşılaşılan ayrımları gösterir; m.141’deki bütün ihlal türlerinin yerine geçmez. Hakların hatırlatılmaması, suçlamanın açıklanmaması veya yakınlara bildirim yapılmaması gibi diğer nedenler de kendi bentleriyle incelenir. Birden fazla neden varsa her birinin olayı ve zararı ayrı gösterilmelidir.
Beraat, takipsizlik ve adli kontrol nasıl ayrılır?
CMK m.141/1-e yönünden kanuna uygun yakalama veya tutuklamadan sonra bu sonuçların ortaya çıkması esas alınır. Bu bentte ayrıca tedbirin başlangıçtan itibaren hukuka aykırı olduğunu kanıtlama şartı aranması ile m.141/1-a’daki hukuka aykırılık iddiası birbirine karıştırılmamalıdır. Zararın kapsamı ve tazminat istemeye engel bir durum bulunup bulunmadığı yine incelenir.
Adli kontrolde kapsam daha dardır. Konutu terk etmeme ile uyuşturucu, uyarıcı veya uçucu maddeler ya da alkol bağımlılığından arınmak amacıyla hastaneye yatma dâhil tedavi veya muayene yükümlülükleri m.141/1-l kapsamında sayılmıştır. Yalnız imza verme veya yurt dışına çıkamama nedeniyle beraat sonrasında otomatik olarak aynı bentten hak doğduğu söylenemez. Başka bir ihlal nedeni ileri sürülüyorsa onun hukuki dayanağı ayrıca belirlenir.
CMK m.144 de dikkate alınır. Kanuna uygun tedbir uygulanan kişiler bakımından; sonradan lehe kanun çıkmasıyla durumun değişmesi, af, şikâyetten vazgeçme veya uzlaşma gibi nedenlerle verilen belirli kararlar, kusur yeteneği bulunmadığından ceza verilmemesi ve adli makamlar önündeki gerçek dışı suç üstlenme beyanıyla tedbire neden olma gibi istisnalar vardır. Bu yüzden kararın yalnız başlığına değil, neden verildiğine de bakılmalıdır. Beraat bütün arama ve elkoyma işlemlerini kendiliğinden ölçüsüz veya hukuka aykırı hâle getirmez.
Başvuru süresi hangi tarihten başlar?
CMK m.142/1 ile 6384 sayılı Tazminat Komisyonunun Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Kanun m.5/B, kesinleşmenin ilgiliye tebliğinden itibaren üç ay ve her durumda kararın kesinleşme tarihini izleyen bir yıl içinde başvuru yapılmasını öngörür. Üç aylık süre ile bir yıllık üst sınır birbirine eklenmez. Kararın verildiği gün, kesinleştiği gün ve kesinleşmenin tebliğ edildiği gün ayrı kayıtlardır.
Kesinleşmiş beraat veya takipsizlik belgesini alırken tebliğ kaydını da isteyin. Yalnız karar suretindeki tarihe dayanmak süre hesabını yanlış başlatabilir; tebliğ beklenirken bir yıllık üst sınır gözden kaçırılmamalıdır. Buradaki takvim, sonuç kararına dayanılarak hazırlanan başvurunun kontrolüdür. Devam eden bir dosyada farklı bir usul ihlali ileri sürülüyorsa kesinleşmenin beklenmesi gerekip gerekmediği, seçilen tazminat nedenine göre ayrıca değerlendirilmelidir.
2024 değişikliğinde iki tarih ölçütü bulunur. CMK geçici m.6/4 uyarınca görev ayrımına ilişkin m.142 değişiklikleri, 1 Haziran 2024 tarihinde ve sonrasında yapılan istemlere uygulanır; önceki istemleri yargı mercileri eski kurallarla sonuçlandırır. M.141 değişiklikleri ise geçici m.6/3 gereğince 1 Haziran 2024’ten sonra kesinleşen karar veya hükümler için uygulanır. Özellikle yeni adli kontrol düzenlemesinde başvuru tarihi ile kesinleşme tarihini aynı şey saymamak gerekir. 7499 sayılı Kanun’un 12 Mart 2024’te yayımlanması bu özel uygulama tarihlerini ortadan kaldırmaz.
Dilekçe ve zarar belgeleri nasıl hazırlanır?
Başvuru dosyasında yalnız mağduriyet anlatımı bulunması yeterli değildir. CMK m.142/3 ve Komisyon bakımından 6384 sayılı Kanun m.5/B’nin gönderme yaptığı m.5/A/2, işlemin ve zararın niteliği ile miktarının açıklanmasını ve belgelerin eklenmesini ister. Dilekçede kimlik, adres, ilgili ceza dosyası, olayların tarih sırası, talep nedeni ve istenen maddi/manevi tutarlar anlaşılır şekilde gösterilmelidir.
- Karar ve süre dosyası: beraat veya takipsizlik kararı, kesinleşme bilgisi, tebligat belgesi; gerekiyorsa mahkûmiyet hükmü ve infaz hesabı.
- Tedbir dosyası: yakalama/gözaltı tutanakları, tutuklama ve tahliye kararları, adli kontrolün başlangıç ve bitiş kayıtları, arama veya elkoyma belgeleri.
- Maddi zarar dosyası: tedbir yüzünden kaybedildiği ileri sürülen gelir için bordro, işveren yazısı, vergi ve ticari kayıtlar; eşya zararı için teslim tutanağı, fotoğraf, onarım veya değer belgeleri.
- Manevi zarar açıklaması: özgürlük kısıtlamasının süresi ve yaşam üzerindeki somut etkileri; mevcutsa bunları destekleyen belgeler.
Her belgeyi hangi talebi desteklediğini belirterek sıralamak incelemeyi kolaylaştırır. Gelirdeki her azalma veya yapılan her harcama kendiliğinden kabul edilmez; tedbir ile ileri sürülen kayıp arasındaki bağlantı açıklanmalıdır. Manevi zarar için yalnız gün sayısını sabit bir bedelle çarpan, herkese uygulanabilir kesin bir ödeme hesabı sunulamaz. Komisyon ve mahkeme, kendi yetkileri kapsamında araştırma yaparak miktarı değerlendirir.
Başvuru nereye ve nasıl teslim edilir?
Komisyon kapsamındaki istem doğrudan Tazminat Komisyonuna veya Cumhuriyet başsavcılığı aracılığıyla iletilebilir. Başsavcılık üzerinden başvuruda o makama müracaat edilen tarih esas alınır. 6384 sayılı Kanun m.5 ve m.5/B elektronik müracaata da izin verir; kullanılacak güncel usul Bakanlık tarafından belirlenir. Herhangi bir e-posta gönderimini tamamlanmış başvuru saymak yerine işlemin resmî kayda alındığını gösteren belge saklanmalıdır. Komisyonun resmî sitesinde koruma tedbirleri için ayrı başvuru formu bulunmaktadır.
Ağır ceza mahkemesinin görevli olduğu istemlerde yetki kuralı, zarara uğrayan kişinin oturduğu yerdir. O yer ağır ceza mahkemesi tazminata konu işlemle ilişkiliyse ve aynı yerde başka ağır ceza dairesi yoksa en yakın yer ağır ceza mahkemesi devreye girer. Ceza davasının asliye ceza mahkemesinde görülmüş olması, bu tazminat talebinin de oraya yapılacağı anlamına gelmez. Ceza yargılamasındaki genel görev ayrımı asliye ceza mahkemesinin görevleri rehberinde ayrıca açıklanmaktadır.
Komisyon müracaatına ilişkin kâğıtlar damga vergisinden, işlemler harçlardan muaftır; bu hüküm bütün olası giderlerin karşılanacağı anlamına gelmez. Bilgi ve belgeler yetersiz görülürse eksikliğin bir ay içinde tamamlanması istenir. Süresinde tamamlanmayan başvuru reddedilebilir. Devam eden tutukluluğun kaldırılmasını isteyen kişi bakımından tutuklama kararına itiraz ayrı bir yoldur; tazminat dilekçesi tahliye başvurusunun yerini tutmaz.
Yanlış merci ve karara itiraz halinde ne yapılır?
Komisyonun görevindeki bir istem ağır ceza mahkemesine verilmişse Komisyona gönderilir. Ters yönde, mahkemenin görevindeki istem Komisyona yapılmışsa ilgili mahkemeye aktarılır. Karışık istemlerde görev dışında kalan bölüm ayrılır; CMK m.142/2 ve 6384 sayılı Kanun m.5/B/2 kapsamındaki bu hâllerde ilk istem tarihi esas alınır. Bu koruma, her türlü yanlış kuruma veya usulsüz yolla yapılan başvurunun geçerli olduğu anlamına gelmez. Aktarma sırasında ilk teslim belgesi ve dosya numarası korunmalıdır.
Komisyon kararına karşı tebliğden itibaren on beş gün içinde, Komisyon aracılığıyla Ankara Bölge İdare Mahkemesine itiraz edilebilir (6384 sayılı Kanun m.7/4). Ağır ceza mahkemesinin tazminat kararına karşı ise CMK m.142/8 uyarınca istinaf yolu vardır; güncel m.273’e göre gerekçeli hükmün tebliğinden itibaren iki hafta içinde hükmü veren mahkemeye başvurulur. İnceleme bölge adliye mahkemesinde yapılır. On beş gün ile iki hafta aynı süre değildir.
Komisyon ile ağır ceza mahkemesi arasında görev uyuşmazlığı çıkarsa bunun çözümü için Ankara Bölge Adliye Mahkemesine başvuran, kanundaki usulle Komisyon veya ağır ceza mahkemesidir. Bu işlem, kişinin Komisyon kararına karşı bölge idare mahkemesine yaptığı itirazdan farklıdır. Başvuru öncesinde talep nedeni, kesinleşme ve tebliğ tarihleri, görevli merci ve zarar belgeleri birlikte gözden geçirilmelidir.
Av. Muhammet Ali BEYHAN
Bu konuda sorunuz mu var?
Bu yazının konusuyla ilgili genel nitelikteki sorunuzu aşağıdaki formdan iletebilirsiniz. Sorular yayımlanmadan önce incelenir; yalnız yanıtlanan sorular bu bölümde görünür.