Göçmen kaçakçılığı suçu, maddi menfaat maksadıyla bir yabancının yasa dışı yollardan Türkiye’ye girmesine ya da kalmasına, bir kişinin de yurt dışına çıkmasına imkân sağlamaktır. Ceza, temel hâlde beş yıldan sekiz yıla kadar hapis ve adli para cezasıdır. Yakını gözaltına alınan kişi için asıl sorular menfaat maksadının bulunup bulunmadığı, tutuklama ihtimali ve aracın akıbetidir.
Göçmen kaçakçılığı suçu nedir, TCK 79’a göre cezası kaç yıldır?
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 79. maddesi, doğrudan veya dolaylı maddi menfaat elde etmek maksadıyla yasal olmayan yollardan yabancıyı ülkeye sokan ya da ülkede kalmasına imkân sağlayan kişiyi cezalandırır. Türk vatandaşının veya yabancının yurt dışına çıkmasına imkân sağlamak da aynı suçu oluşturur.
Güncel metne göre ceza beş yıldan sekiz yıla kadar hapis ve bin günden on bin güne kadar adli para cezasıdır; iki ceza birlikte verilir. Fiil bu düzenlemeden önce işlenmişse sanık lehine olan önceki hüküm uygulanabilir (TCK 7/2); hangi hükmün lehe olduğu fiilin işlendiği tarihe göre dosyada belirlenir.
Suç teşebbüs aşamasında kalsa bile tamamlanmış gibi cezalandırılır. Yani göçmenler sınırı geçmeden yakalansa da teşebbüs nedeniyle indirim yapılmaz.
Maddi menfaat amacı yoksa göçmen taşımak suç sayılır mı?
Maddi menfaat maksadı yoksa fiil göçmen kaçakçılığı suçunu oluşturmaz. Kanun metni menfaatin doğrudan ya da dolaylı elde edilmesini “maksat” olarak arar; bu maksadın somut delillerle ortaya konması gerekir.
Şoför ya da taşıyıcı olarak yakalanan kişi için tartışma burada başlar. Taşıma karşılığında para, başka bir ödeme ya da dolaylı bir kazanç beklentisi varsa menfaat maksadı gündeme gelir. Akrabasını veya tanıdığını karşılıksız ve insani bir sebeple taşıyan kişi ise savunmasını menfaat maksadının yokluğu üzerine kurar.
Örneğin aynı araçta yolcu taşıyan iki şoförden biri düzenli ücret almışsa, diğeri yol masrafını bile paylaşmamışsa dosyadaki ödeme kayıtları ve mesajlar ikisinin durumunu farklı gösterir.
Göçmen kaçakçılığı ile insan ticareti (TCK 80) arasındaki fark nedir?
Fark, fiilin amacında ve mağdurun rızasında yatar. Göçmen kaçakçılığında kişi kendi isteğiyle ülkeye girer veya çıkar; failin amacı menfaat sağlamaktır. İnsan ticaretinde ise kişiler zorla çalıştırma, hizmet ettirme, fuhuş, esaret veya organ verilmesi gibi sömürü amacıyla tehdit, baskı, cebir, şiddet ya da kandırmayla ülkeye sokulur veya barındırılır.
TCK 80 sekiz yıldan on iki yıla kadar hapis öngörür ve mağdurun rızasını geçersiz sayar. Dosyada bakılacak ilk soru, yolcuların serbest iradeleriyle mi taşındığı, yoksa varış yerinde bir sömürü düzeninin mi beklediğidir. Sömürü amacı yoksa ve menfaat maksadı varsa fiil TCK 79 kapsamında kalır; menfaat de sömürü de yoksa bu iki suç oluşmaz.
Göçmen kaçakçılığında nitelikli hâllerde ceza ne kadar artırılır?
Temel cezaya artırım üç ayrı durumda uygulanır:
- Göçmenlerin hayatı bakımından tehlike doğurulmuşsa veya onlara onur kırıcı muamele uygulanmışsa ceza yarısından üçte ikisine kadar artırılır.
- Suç birden fazla kişi tarafından birlikte işlenmişse ceza yarısına kadar artırılır.
- Suç bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmişse artırım yarısından bir katına kadar çıkar.
Suçun bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde ise tüzel kişi hakkında güvenlik tedbiri uygulanır. Örgüt bağlantısı iddiası ayrı bir suçlamaya dönüşebilir; bu risk suç örgütü üyeliği yazısında anlatılan unsurlarla birlikte değerlendirilir.
Göçmen kaçakçılığı şüphesiyle gözaltı süresi ne kadardır, ifade öncesinde ne yapılır?
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 91. maddesi gözaltı süresini yakalama anından itibaren 24 saat olarak belirler; yakalanan kişinin en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre bu 24 saate dahil edilmez ve bu süre en çok 12 saat olabilir. Suç toplu işlenmişse Cumhuriyet savcısı, her defasında bir günü geçmemek üzere gözaltını üç güne kadar uzatabilir.
Yakalanan kişi, müdafii, eşi veya birinci ve ikinci derece kan hısımları gözaltına karşı sulh ceza hâkimine başvurabilir. Bu başvurunun usulü gözaltı kararına itiraz yazısında ayrıca anlatılmıştır. Yakalanan kişinin yakınına Cumhuriyet savcısının emriyle haber verilir; yabancıysa yazılı olarak karşı çıkmadıkça konsolosluğa bildirilir.
İfade öncesinde şu adımlar atılır:
- Yakınlara haber verilip verilmediği öğrenilir.
- Şüpheliye yüklenen suç anlatılır; şüpheli susma hakkını ve müdafi seçme hakkını kullanabilir, şüpheden kurtulması için somut delillerin toplanmasını isteyebilir.
- İfadede avukat bulunmasını istemek şüphelinin hakkıdır; avukatın ifade sırasında yanında bulunma hakkı engellenemez. Soruşturma dosyasını inceleme yetkisi ise müdafie aittir ve kanundaki sınırlar içinde kullanılır.
Müdafi olmadan kollukta alınan ifade, hâkim veya mahkeme önünde doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz. Bu nedenle avukatsız verilen ifade sonradan dosyada nasıl kullanılabilir sorusu, karakolda avukatsız ifade yazısında ele alınmıştır. Savcılığa çağrı kâğıdıyla çağrılan kişi için ise ifadeye gitmemenin sonuçları ayrı bir başlıktır.
Göçmen kaçakçılığı şüphelisi tutuklanır mı, adli kontrol uygulanır mı?
Tutuklama otomatik değildir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 100. maddesi, TCK 79 ve 80’i tutuklama nedeninin var sayılabileceği suçlar arasında sayar; somut delillere dayanan kuvvetli şüphe varsa hâkim tutuklama nedeni bulunduğunu kabul edebilir. Kabul etmek zorunda değildir.
Soruşturma evresinde tutuklamaya Cumhuriyet savcısının istemiyle sulh ceza hâkimi karar verir; kovuşturma evresinde mahkeme karar verir. Kararda kuvvetli suç şüphesi, tutuklama nedeni, tedbirin ölçülü olduğu ve adli kontrolün yetersiz kalacağı somut olgularla gösterilmelidir. Tutuklama talebi hâkim önünde görüşülürken müdafi hazır bulunur.
Hâkim tutuklama yerine adli kontrol uygulayabilir: yurt dışına çıkmama, belirli aralıklarla imza verme, taşıt kullanmama, güvence yatırma veya konutu terk etmeme gibi yükümlülükler bu kapsamdadır. Tutuklama kararına itiraz mümkündür. Soruşturma sürerken tutukluluğun en geç otuz günde bir incelenmesi gerekir. Ayrıntılar tutuklama kararına itiraz ve adli kontrol kararına itiraz yazılarındadır.
Göçmen taşıyan araca el koyulur mu, araç iade edilir mi?
Araca el koyulması mümkündür. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 54. maddesi, kasıtlı suçun işlenmesinde kullanılan eşyanın müsaderesini öngörür. Soruşturma sırasında müsadereye konu olabilecek eşya muhafaza altına alınır; rızayla teslim edilmezse Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 123. maddesine göre el konulabilir.
Müsadere iyiniyetli üçüncü kişilere ait eşyada uygulanmaz. Araç şoförün değil başka birinin ise ve sahibi aracın bu amaçla kullanılacağını bilmiyorsa sahibi bunu ileri sürer. Ayrıca müsadere ağır sonuç doğuracaksa ve hakkaniyete aykırı olacaksa hâkim müsadereye hükmetmeyebilir. Aracın iadesi ve satış işlemleri ayrı bir usule tabidir; dosyadaki somut duruma göre belirlenir.
Göçmen kaçakçılığında dava zamanaşımı kaç yıldır?
Genel kural on beş yıldır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 66. maddesi, beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis gerektiren suçlarda dava zamanaşımını on beş yıl olarak belirler. Hapis ve adli para cezası birlikte öngörüldüğü için esas alınan ceza, temel hâlde kanundaki üst sınır olan sekiz yıl hapistir; dosyada nitelikli hâller varsa süre onlar da dikkate alınarak belirlenir.
Zamanaşımının kesilmesi ve durması ayrı hükümlere tabidir; somut süre bu hükümlere göre dosyada hesaplanır.
Göçmen kaçakçılığı savunmasında hangi deliller ve itirazlar öne çıkar?
Savunma çoğunlukla dört noktada kurulur. Birincisi maddi menfaat maksadıdır: maksadın somut delillerle ortaya konması gerekir; ödeme, mesaj veya para transferi kaydının bulunmaması savunmada önemli bir dayanak olabilir, ancak maksat hukuka uygun elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir. İkincisi kasttır; şoför yolcuların yasa dışı statüde olduğunu bilmiyorsa bilerek hareket ettiği söylenemez. Üçüncüsü fiilin TCK 79 değil başka bir suç ya da hiç suç olmadığıdır. Dördüncüsü ifadenin avukat huzurunda ve hukuka uygun alınıp alınmadığıdır.
Uygulamada telefon kayıtları, para transferleri, mesaj yazışmaları, rota ve kamera görüntüleri incelenir. Bu kayıtlar şoför ile organizatör arasında bağlantı olup olmadığını gösterebilir; bunlar norm değil, dosyalarda sık görülen delil örnekleridir ve her biri tek başına sonuç belirlemez.
Müdafilik konusunda 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 150. maddesi istem üzerine müdafi görevlendirilmesini düzenler; alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçlarda ise istem aranmaksızın müdafi atanır. Temel hâlde alt sınır tam beş yıl olduğundan nitelikli hâllerin dosyada bulunup bulunmadığı bu bakımdan belirleyicidir. Gözaltı ve ifade aşamasında savunmanın baştan kurulması gerektiğinden bu dosyalar Ankara’da ceza avukatı eliyle ilk saatten yürütülür.
Av. Muhammet Ali BEYHAN
Bu konuda sorunuz mu var?
Bu yazının konusuyla ilgili genel nitelikteki sorunuzu aşağıdaki formdan iletebilirsiniz. Sorular yayımlanmadan önce incelenir; yalnız yanıtlanan sorular bu bölümde görünür.