Fazla mesai saati hesaplama, günlük kayıtlardan gerçek molaları ayırıp haftalık süreyi sözleşme ve denkleştirme koşullarıyla karşılaştırmayı gerektirir.
Önce çalışılan saati bulun; ücret, ödeme ve alacak değerlendirmesine bundan sonra geçin. Aşağıdaki yöntem, 4857 sayılı İş Kanunu kapsamındaki genel, tam süreli çalışma düzenine yöneliktir. Gece çalışması, yer altı madenciliği, kısmi süreli sözleşme veya özel tatil düzeni varsa aynı hesap tek başına sonuç vermez.
Fazla mesai saati hesaplama için kayıtlar nasıl hazırlanır?
Her gün için işe başlama ve bitiş zamanını, gerçekten kullanılan molaları ve varsa işyeri dışında yapılan görevi ayrı kaydedin. İşyerinde bulunma süresi ile hukuken çalışma süresi aynı olmayabilir. Çıkış saatinden giriş saatini çıkarıp gerçek dinlenmeleri düşmek başlangıçtır; kanunen çalışılmış sayılan süreleri de hesaba katmak gerekir.
Kayıtları önce dakika cinsinden toplamak hatayı azaltır. Bir saat 30 dakika, 1,30 saat değil 1,5 saattir. Vardiya gece yarısını geçiyorsa başlangıç ve bitiş tarihini de yazın. Örneğin 22.00–06.00 aralığının takvim hesabı sekiz saattir; ancak gece çalışmasının hukukî sınırları nedeniyle bu süre doğrudan genel gündüz hesabına aktarılamaz.
İş sözleşmesindeki haftalık normal süreyi başa not edin. Ardından günleri çalışma haftalarına ayırın; ay sonunda bütün süreleri tek toplamdan değerlendirmeyin. Geçerli denkleştirme bulunmadıkça bir haftadaki az çalışma, başka haftadaki aşımı kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Puantaj, çalışılan gün ve saatleri gösteren çizelgedir. Kart basma kayıtlarıyla aynı şeyi göstermeyebilir: kart bina girişini, görev kaydı ise fiilî işin sürdüğünü gösterebilir. Bu yüzden kayıtları birbirinin yerine koymadan karşılaştırın. İşverenin süreleri belgeleme yükümlülüğü, İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nin 9. maddesinde düzenlenmiştir.
Ara dinlenme günlük çalışma süresinden nasıl düşülür?
4857 sayılı İş Kanunu’nun 68. maddesine göre ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz. Günlük işin süresine göre verilmesi gereken en az dinlenme şöyledir:
- Dört saat veya daha kısa işlerde 15 dakika.
- Dört saatten fazla, yedi buçuk saate kadar olan işlerde 30 dakika; yedi buçuk saat bu gruptadır.
- Yedi buçuk saatin üzerindeki işlerde bir saat.
Bu süreler, her gün otomatik olarak kullanılmış kabul edilecek kesintiler değildir. Çizelgede bir saat mola yazdığı hâlde iş devam etmişse veya mola sırasında görev verilmişse, gerçekte ne yaşandığı ayrıca belirlenmelidir. Ara dinlenmesinin esas olarak kesintisiz verilmesi gerekir; kanunda belirtilen koşullar dikkate alınarak sözleşmeyle bölünebilir. Gerçekte ayrı zamanlarda dinlenilmişse, her molanın süresini ayrıca kaydedip toplayın. Başlangıç, bitiş ve molanın nasıl kullanıldığına ilişkin kayıtları birlikte saklayın.
Kanun’un 66. maddesi de önemlidir. İşçinin işinin başında, her an iş görmeye hazır biçimde çıkacak işi beklediği süre çalışma sayılabilir. İşverenin başka yerde çalıştırmak üzere gönderdiği işçinin yolda geçirdiği süre de düzenlemede yer alır. Buna karşılık sırf sosyal yardım amacıyla sağlanan olağan servis yolculuğu aynı kapsamda değildir. Dolayısıyla yalnız ‘iş yapılmadı’ veya ‘işyeri dışındaydı’ gerekçesiyle süreyi mola hanesine taşımayın.
Haftalık toplamda 40 saat ile 45 saat nasıl ayrılır?
Örneğin gündüz çalışan, haftalık normal süresi 45 saat olan bir işçinin şu kayıtları bulunduğunu varsayalım. Gerçek molalar gösterildiği gibi kullanılmış, pazar günü çalışılmamış, geçerli denkleştirme ve özel çalışma rejimi bulunmamış olsun:
- Pazartesi 09.00–19.00, bir saat mola: 9 saat çalışma.
- Salı 09.00–18.00, bir saat mola: 8 saat çalışma.
- Çarşamba 09.00–19.00, bir saat mola: 9 saat çalışma.
- Perşembe 09.00–18.00, bir saat mola: 8 saat çalışma.
- Cuma 09.00–18.00, bir saat mola: 8 saat çalışma.
- Cumartesi 09.00–15.30, yarım saat mola: 6 saat çalışma.
Haftalık toplam 9 + 8 + 9 + 8 + 8 + 6 = 48 saattir. Bu varsayımlarla 45 saatin üzerindeki üç saat, fazla çalışmadır. Her gün için önce 7,5 saat çıkarıp kalanları toplamak aynı hesabı vermez; normal sürenin haftanın günlerine nasıl dağıtıldığı da önem taşır.
Aynı kişinin tam süreli sözleşmesinde haftalık süre 40 saat olsaydı, 40 ile 45 arasındaki beş saat ‘fazla sürelerle çalışma’, 45 üzerindeki üç saat ise ‘fazla çalışma’ olarak ayrılırdı. İş Kanunu’nun 41. maddesinde ilk grup için normal saat ücretinin yüzde 25, ikinci grup için yüzde 50 artırılması öngörülür. Bu nedenle sekiz saatin tamamını tek oranla değerlendirmek doğru olmaz.
İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği’nin 5. maddesi, bu çalışmaların hesabındaki yarım saatten az kesirlerin yarım saat, yarım saati aşan kesirlerin bir saat sayılmasını düzenler. Bu hüküm giriş ve çıkış saatlerini rastgele yuvarlamak için kullanılmamalıdır. Ham dakika kayıtlarını koruyun; hangi fazla çalışma kalemine hangi kesir kuralının uygulandığı hesapta görülebilsin. Yukarıdaki örnekte sonuç tam saat olduğundan kesir sorunu yoktur.
Denkleştirme hangi haftalarda hesap sonucunu değiştirir?
Denkleştirme, çalışma süresinin belirli bir dönem içinde yoğun ve daha az çalışılan haftalara dağıtılmasıdır. ‘Bu ay az çalıştığın günler de vardı’ açıklaması tek başına yeterli değildir. İş Kanunu’nun 63. maddesi ve Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nin 5. maddesi birlikte değerlendirilir; tarafların yazılı anlaşması, dönemin başlangıcı ve bitişi, günlük sınırlar ve haftalık ortalama belirlenmelidir.
Genel düzenlemede dönem iki ayı aşamaz; toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir. Turizm sektöründe dört ay, toplu iş sözleşmesiyle altı aya kadar süre öngörülür. Dönem ortalaması işçinin normal haftalık süresini aşmamalıdır. Sözleşmede 40 saat kararlaştırılmışsa, sırf kanundaki genel sınır 45 saat diye ortalama testini 45 üzerinden yapmak doğru değildir.
Örneğin normal haftası 45 saat olan işçi için başlangıcı ve bitişi belirli, geçerli iki haftalık bir denkleştirme dönemi düşünelim. İlk hafta 50, ikinci hafta 40 saat çalışılması toplam 90, haftalık ortalama 45 saat verir. Günlük 11 saat ve diğer çalışma koşulları da korunmuşsa, yalnız ilk haftanın 45 saati aşması nedeniyle fazla çalışma sonucu çıkarılmaz. Aynı iki haftayı yazılı anlaşma ve dönem koşullarını incelemeden birbirinden düşmek ise uygun değildir.
Denkleştirme ile yapılmış fazla çalışmanın karşılığı olan serbest zaman farklıdır. İlki çalışma düzeninin dönemsel dağılımını ilgilendirir. İkincisinde işçi, zamlı ücret yerine kanundaki oranla serbest zaman kullanmayı ister. Bordroda ‘izinle kapatıldı’ yazması, hangi uygulamanın yapıldığını tek başına açıklamaz.
Hangi çalışma düzenlerinde bu yöntem tek başına yetmez?
Haftalık toplamın düşük çıkması, bütün çalışma kurallarına uyulduğunu göstermez. Özellikle şu durumlarda kayıtları ayrı işaretleyin:
- Bir gündeki çalışma 11 saati aşıyorsa: İş Kanunu’nun 63. maddesi ve Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nin 4. maddesindeki günlük sınır ayrıca incelenir; haftalık toplamdan çıkarılan tek sayı yeterli değildir.
- Gece vardiyası varsa: Kanun’un 69. maddesindeki genel sınır 7,5 saattir. Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmetleri ve maddede belirtilen petrol araştırma, arama ve sondaj işlerinde yazılı onaya bağlı istisna bulunur. Bu istisna bütün işyerlerine uygulanamaz.
- Yer altı maden işi varsa: Genel süre günde 7,5, haftada 37,5 saattir; fazla çalışma yaptırılmasına ilişkin ayrıca sınırlamalar bulunur. Burada 45 saatlik örnek kullanılmaz.
- Kısmi süreli sözleşme varsa: Fazla Çalışma Yönetmeliği’nin 8. maddesi bu işçilere fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yaptırılmasını yasaklar. Bu durum, haftası 40 saat olarak belirlenmiş tam süreli örnekten farklıdır.
Hafta tatili ile ulusal bayram ve genel tatil günlerini de ayrıca gösterin; bunlar aynı ücret kalemi değildir. Turizm işletmesi belgeli konaklama tesislerinde Kanun’un 46. maddesindeki özel düzen ayrıca kontrol edilmelidir. İşçinin yazılı talebi veya onayıyla hak kazanılan hafta tatili izleyen dört gün içinde kullandırıldığında, o tatil gününde yapılan çalışmanın normal günlük süre kadarlık kısmı fazla çalışma hesabına alınmaz. Bu nedenle işyerinin belgesi, yazılı talep veya onay ve tatilin fiilen kullandırıldığı tarih belirlenmeden o günün tamamını haftalık aşım hesabına eklemeyin.
Kanun’un 64. maddesindeki koşullara uygun telafi çalışması da fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma sayılmaz. Ancak her geç çıkışa sonradan ‘telafi’ denilmesi yeterli değildir. Hangi çalışılmayan sürenin, hangi gerekçeyle telafi edildiğini belirleyin. Sağlık nedeniyle çalışma süresi sınırlı işler ve özel koruma kapsamındaki işçiler de ayrıca değerlendirilmelidir.
Bordrodaki saat farklıysa hangi kayıtlar karşılaştırılır?
Önce aynı dönemi karşılaştırdığınızdan emin olun. Ayın ortasında biten bir ödeme dönemi ile takvim ayının tamamına ait kişisel çizelge farklı toplam verebilir. İş Kanunu’nun 37. maddesine göre ücret hesap pusulasında ödemenin günü, ait olduğu dönem, eklemeler ve kesintiler ayrı gösterilir. Fazla Çalışma Yönetmeliği’nin 10. maddesi de çalışma saatlerini gösteren belgeyi ve imzalı nüshanın saklanmasını düzenler.
Kendi gün listenizi puantaj ve vardiya kayıtlarıyla yan yana okuyun. Önce eksik günü veya farklı çıkış saatini bulun; ardından molanın iki kez düşülüp düşülmediğine bakın. Denkleştirme ileri sürülüyorsa yalnız tartışmalı haftayı değil, belirlenen dönemin tamamını ve yazılı anlaşmayı isteyin. Ücret pusulasındaki hesaplanan tutarı banka ödemesiyle karşılaştırırken normal ücret ile ek ödemeleri birbirinden ayırın.
Serbest zaman kullanıldığı belirtiliyorsa işçinin yazılı talebi ve fiilî kullanım tarihleri önemlidir. Kanun’un 41. maddesi ve Fazla Çalışma Yönetmeliği’nin 6. maddesine göre bir fazla çalışma saatinin karşılığı 1 saat 30 dakika; bir fazla sürelerle çalışma saatinin karşılığı 1 saat 15 dakikadır. Bu hak altı ay içinde, çalışma süresinde ve ücret kesilmeden kullanılır. Kullanım, kanun ve sözleşmeden doğan tatil veya izin günlerine yerleştirilemez.
Farkı yalnız ‘mesaim eksik’ diye belirtmek yerine tarih, başlangıç-bitiş, gerçek mola, toplam ve bordrodaki karşılığıyla somutlaştırın. Hukuka uygun biçimde elinizde bulunan belgelerin örneklerini koruyun. Bu liste çalışma iddiasını açıklamaya yardım eder; tek başına ödemenin eksik olduğunu veya davanın sonucunu kanıtlamaz.
İş ilişkisi sona ermişse saat hesabının yanında diğer alacak ve başvuru konuları için işten çıkarılan işçinin hakları da ayrıca değerlendirilmelidir. Saatin belirlenmesi, brüt ücretin ve kesintiler sonrası net tutarın hesaplanmasıyla aynı aşama değildir. Önce doğru dönem ve doğru çalışma türü belirlenirse hangi farkın açıklanması gerektiği daha açık hâle gelir.
Av. Muhammet Ali BEYHAN
Bu konuda sorunuz mu var?
Bu yazının konusuyla ilgili genel nitelikteki sorunuzu aşağıdaki formdan iletebilirsiniz. Sorular yayımlanmadan önce incelenir; yalnız yanıtlanan sorular bu bölümde görünür.